A VELLA DA MANTA

Pel de lobo, 11ª Edición

2009-01-31T20:00:00.002+01:00

Pel de lobo, 11ª Edición

Marcos Valcárcel

2008-12-05T15:20:00.001+01:00

No ano 1976, se a memoria non me é infiel, coñecín a un grupo de rapaces ourensáns brillantes coma estrelas da mañá: Bieito Iglesias, Xan Guerra, Marcos Valcárcel, Bieito Alonso. No piso onde vivían celebrábanse reunións contínuas e clandestinas, non só de ERGA, a organización á que todos pertencían (menos Manolo Cao), senón tamén da UPG, e por alí pasaban xentes como Elvira Souto ou Margarita Ledo. Como toda regra ten a súa excepción, entre os ourensáns había un que non o era: Perfeto Ramos, que é de Crecente (pero que, penso, estudara en Auria).
Marcos Valcárcel, naquela constelación de intelixencia, enerxía e xenerosidade que foi ERGA, (aínda que algúns dirán que ERGA foi máis ben unha supernova, e estalou en luces de todas as cores), foi desde o inicio, e continúa sendo hoxe, unha das máis belas estrelas. O seu lume daba calor verdadeira. Na faculdade de Historia ERGA contaba con personalidades auténticamente xeniais: os lucenses Xosé Manuel Sarille, Xullo Gaioso, Pilar Meilán; o coruñés Xullo Cuba; a ferrolá María Xesús Arias; Bieito Iglesias; tamén estaban Rosa Bassabe e Alberte Esteban, que non eran de ERGA, pero como se o fosen. Aínda así, Marcos destacaba pola elegancia, a seriedade e a bonhomía, ademais de por ser un auténtico sabio xa daquela.
Marcos, o home tranquilo, o factotum cultural de Auria, é o home que todos quixeramos ser: partidario firme da igualdade, a fraternidade e a liberdade, da cultura, da paz e do progreso; amigo dos amigos e opoñente educado e amable dos inimigos (non dos seus, que estimo imposible que os haxa, senón dos das súas ideas); cunha cultura enorme, enciclopédica; ameno, claro e didáctico; demócrata practicante; tolerante, pero defensor das súas ideas; convencido, pero non tanto como para impoñerllas aos demais por activa nin por pasiva; bo, xeneroso, no sentido profundo e orixinario destas palabras; bo cos seus e cos outros; sempre con Galicia no corazón, sempre pensando nos desfavorecidos, sempre da parte dos oprimidos, pero sen sectarismo, sen demagoxia e sen ningunha caste de dogmatismo; capaz, eficaz, organizador incansable; con requintado gusto estético, literario, artístico, cinematográfico e musical.
O seu mundo comeza e non remata coa súa familia, os amigos (que son, somos, numerosísimos), Ourense, Galicia, Europa e o Mundo, pois Marcos sabe, e di, que unha cousa non quita a outra; que o amor a Ourense fundamenta o amor a Galicia, e o amor a Galicia, o amor ao mundo. Que a atención aos seus funda o aprezo polos demais.
Ninguén fixo tanto por Ourense, nin estudiou tanto a súa historia, desde o seu devanceiro espiritual, don Ramón Otero, do que é lexítimo herdeiro. Non se comprende, por iso, que non lle teñan dado xa a medalla de ouro da cidade.
A todo isto, e a os seus moitos libros, traballos, conferencias e artigos, engadiremos o seu prodixioso blogue, As uvas na solaina, que leva dado xa moito mosto e moito viño novo, e que as min me parece non só o mellor de Galicia (e se fose preciso do mundo mundial), senón un dos escasos foros de debates auténticos, libres e democráticos con que contamos no país.

PRESENTACIÓN DA COLECCIÓN amancio amigo

2008-11-26T13:30:00.002+01:00

Texto para a presentación da colección, que se efectuou con dúas representacións do espectáculo de maxia de Cali ante máis de 500 rapaces e rapazas dos colexios lucenses o martes, 25 de novembro
Queridos rapaces:
O mago Cali vai facer maxia. Non pensedes que se trata de trucos, en realidade é maxia verdadeira. Non sei se Cali aprendeu maxia nas Covas de Salamanca ou se chegou a coñecer ao mago Amancio Amigo. Pero a verdade, rapaces, é que estamos aquí para presentarvos unha colección de libros, os libros, de momento dous, que tratan das aventuras do aprendiz de mago Amancio Amigo, un rapaz duns 17 anos que estudia nas misteriosas Covas de Salamanca, como antes que el fixeron miles e miles de mozos galegos, españois e portugueses. Xa no Século de Ouro eran ben coñecidas as Covas, e os moitos prodixios que lles sucedían ao estudantes de Salamanca. Amancio estuda moito, porque quere ser mago, dominar os libros de conxuros, os libros de ler e desler, que non teñen nada que ver cos vosos libros de texto, porque o Libro de Ler e Desler téñeno os bruxos e úsano para desconxurar Nubeiros, Bruxas e Tesouros. Cando len ábrese a porta da cova onde está o Tesouro, e cando deslen péchase. Cando desconxuran Nubeiros soben ata a nube mentres len. Alá enriba parlamentan co Tronante. Acordan o sitio onde van mandar o pedrazo e o mago deslé a modo para baixar ata o chan. Cando esconxuran meigas se se le ao revés énchese a casa delas. Estes libros son moi perigosos e non poden andar nas mans de calquera. Cando se queima un libro de ler e desler saen do lume luces de tódalas cores.
Así que Amancio quere mandar sobre as nubes e os elementos, desencantar tesouros e obrar marabillas e ademais, aínda que non llo diga a ninguén, tamén quere deixar de ser pobre e namorar a Susana, unha nena veciña súa que é filla dun cacique que ten moitos máis cartos ca o seu pai. Podemos concluír que Amancio é un rapaz de dezasete anos, de mediana estatura, peso, intelixencia, beleza, destreza e sorte. Gasta coleta, ollos ledos, nariz prominente, fáltanlle dous dentes do lado dereito, ten as mans moi longas, como de pianista, e gústanlle as mazás camoesas. Ten o cabelo castaño ou trigueño, non destaca nos estudios porque é soñador e preguiceiro e non lle gusta demasiado o deporte. É pobre e poeta. Está namorado e ten un segredo: é aprendiz de meigo.
Pero as Covas esconden un segredo terrible: son una escola diabólica, e os mestres, Faustino Prósper, a Man Negra, o Robot el Mestre Lionardo, que ten figura de cabra, son bruxos e demos que todos os anos quédanse, en pago polas ensinanzas, co último dos estudiantes. Esta vez decidiron que Amancio sexa o último, e que quede con eles para sempre.
Ademais, nas salas de caldeiras das Covas pasa algo moi estraño, pois o resplandor e a calor que desprenden dan a entender que alí debe haber un lume grandísimo. E iso non é todo, porque Amancio, que é un pouco poeta e sempre anda distraído, topou a beiras do río Tormes cun estrambótico personaxe que sempre leva postas gafas de sol, mesmo aínda que sexa de noite e non haxa outra luz cá das farolas. Esta é a historia que conta o primeiro libro, Amancio Amigo e o meigo de Salamanca, a dun rapaz namorado e a súa loita contra bruxos e demos. Na loita sucede que Amancio se transforma en moto Harley-Davidson, e o meigo de Salamanca, o seu inimigo, en potentísimo Mercedes Benz, que ocupaba case todo o ancho da estrada e ía polo menos a 200 por hora. Xa chegaba onde a moto e dixo Amancio:
Son moto e vólvome camión e tornouse un camión de moito truco.
O Mercedes tivo que frear para non esmecharse na traseira. Dixo o Meigo:
Son coche e vólvome trailer.
E, efectivamente, volveuse un trailer enorme, que metía medo, e que xa collía e ía esmagar sen remedio o camión.
Pasaban unha ponte. O camión botouse fóra da estrada, e cando ía polo aire, dixo:
Son camión e vólvome moto acuática.
E caeu na auga como moto e empezou a planar río abaixo.
O trailer dixo:
Son trailer e vólvome motora e foille detrás á moto.
Xa a acadaba, cando Amancio dixo:
Maldita sexa, son moto acuática e vólvome avioneta e saíu voando e zumbando.
Pero detrás del saíu un avión reactor, que era o meigo transformado. Pasaron sobre o Courel. Amancio volveuse, de súpeto, un anel e foi caer no colo da Susana, que tomaba o sol xunta a piscina da súa casa. A Susana quedou apampada ollando ao ceo, para ver se enxergaba de onde demo lle caera o anel. Pero só viu nubes brancas e paxariños, e un buxato, porque o meigo volveuse buxato e foi pousar nunha árbore, e agardou a súa oportunidade.
A Susana quedou muda e púxose a ollar o anel: era un anel precioso, de prata, cunha esfera verde de esmeralda pulida, na que se reflectía o seu rostro. E cadráballe no dedo que nin feito para ela....
Non vos conto máis, porque para saber o que pasa o mellor é ler o libro. No segundo, que se chama Amancio Amigo e o demo da botella, Amancio Amigo ten un demiño nunha botella. Un día de treboada Sabela, a irmá de Susana, moza de Amancio, libera ao demiño, que foxe. A partir de entón sucédense moitas desgracias inexplicables. Do ceo cae unha chuvia de ovos. Sabela cría un, coa intención de obter un demiño que sustitúa ao perdido. Mais do ovo nace unha especie de sapo con coroa, un basilisco, ao que Sabela e a súa amiga Loreto lle poñen o nome de Anduriño. Pero Anduriño escapa tamén, e mentres isto sucede. Amancio debe enfrontar aos nubeiros e ao seu vello inimigo, Mestre Lionardo. Uns ollos de sangue vixían a aldea entre os nuboeiros e as nubes empezan a concentrarse. Unha grande ameaza pende sobre o lugar. Amancio adormece cada vez que se achega un trebón e do ceo continúan caendo innumerables cousas...
Queren roubar na casa da Susana e por un fachinela entra un ladrón. Ven investigar o asunto o profesor Kalouro, co seu axudante Franco Opaco. Non se entende como un ladrón tan grande puido entrar por unha ventá tan cativa. Só, como proba, queda un violín minúsculo, unha miniatura. Kalouro e Opaco investigan se no inexplicable roubo o ladrón entrou pola ventá ou viceversa..

INCERTOS

2008-11-23T18:55:00.002+01:00

Varios espellismos poden desorientarnos ao lermos este libro. Varios espellismos, ou tentacións. Unha, a de supormos, xa que se trata do primeiro libro de relatos do autor, que é o libro dun nóvel. Porén, xa na segunda páxina decatámonos do noso erro. O autor ten oficio e sabe narrar. Se non nolo din, nunca aceptaríamos que é unha opera prima: a habelencia na creación de atmosferas, o tratamento da frase, a construcción dos personaxes fannos crer o contrario. O segundo espellismo é o de crer que estamos fronte a unha obra do xénero fantástico. En puridade, non é así. Unha boa mada de relatos está máis ben no ronsel de Edgar Poe, do Cortázar de Casa tomada ou de Rafael Dieste ca no de Lovecraft, Borges ou Fole. Trátase da literatura dos límites, da literatura do estraño ou dunha caste de realismo mutado. Xa o primeiro relato, Advertencia, avisa no seu título e no seu contido do que podemos agardar: a omnipresente sensación de estrañeza en estado puro, de que debaixo desta aparente realidade hai outra, de que a orde é só superficie, irrealidade. Unha vella toupa esburaca os cimentos e está a piques de causar un terremoto. O certo, o único verdadeiro, é a incerteza.
Un novo espellismo provén aínda do uso da linguaxe. Lin nunha crítica que estes relatos estaban próximos á literatura oral. Non hai tal cousa: os personaxes falan cando están falando, iso si, porque están vivos, e falan como falamos as persoas. Dobao utiliza claves e termos da lingua coloquial, mais non hai ningunha (agás unha que creo observar e que se refire ás historias de abducidos) connivencia coa narrativa oral; nin nos modos nin nos temas nin nas estructuras. Ademais, a lingua está depuradísima e débese agradecer o coidado, fronte á espantosa moda do galego pobre que outros teñen a gala.
Advertencia é, pois, un relato de estrañamento. Trasmonte, un de pantasmas que non me atrevo a calificar de fantástico. O estupendo relato chamado Eu non era, para min o mellor, dálle a volta á lenda urbana, ao mito das abducións, é unha historia de outredade, de desdobramento, de confusión, que nos produce non só estrañeza e incerteza, senón mesmo terror e desacougo. Con inagardada sorpresa final, é un conto clásico e anovador, que non cadra lonxe da ciencia ficción nin da realidade máis cotiá e máis real, un relato onírico, escrito cunha técnica que imita as disrupcións do soño.
Os relatos Pola memoria do teu pai, Non somos nada e O rostro da muller de Aldrei están máis apegados ao realismo, pero son igualmente incertos, porque é incerto o comportamemnto sexual ou ético dos personaxes, confuso, indefinido. Quédalle ao lector o labor de posicionarse. Pola memoria do teu pai remite a un certo Ferrín, a un Ferrín grande, non só no tema, senón na claridade da posición ideolóxica e no orgullo, non disimulado, que temos os que nos sabemos dun determinado bando, e hai que dicilo moi claro. O rostro da muller de Aldrei constitúe unha aguda reflexión sobre o eu, sobre a literatura e sobre a creación. Círculo vicioso é, tal vez, un relato fantástico. Mais ao lelo decátome de todos os relatos poden ser tamén lidos como alegorías, sospeito que poden ser alegorías, magníficas alegorías como as de Hawthorne ou Wells. Pero non. Trátase só dun compoñente máis a ter en conta, un segundo , ou terceiro nivel na lectura: representacións do mundo feitas con mala hostia, representacións que queren desenmascarar a realidade impostada.
O espello provócame unha manchea de reflexións que non se refiren só a el, senón ao conxunto da obra: está moi ben escrito, conecta co “nouveau roman” e coa “nova narrativa galega”, conecta co tema do espello, presente no relato anterior e tan característico de Méndez Ferrín, dálle valor, coa repetición e o decurso lento, ao cotián, ás cousas, aos movementos mínimos, que repetidos e ollados desde outro punto de vista, son outra cousa; o automatismo imbrica o superficial e inxértao nas profundidades máis fondas da alma humana; o cotián, o repetido fanse imprescindibles para navegar pola incerteza: nun mundo que cambia vertixinosamente, que se derruba: os movementos, os costumes, son todo o que nos queda; trátase a cuestión do sexo, moi presente tamén na obra, a das identidades, a do homoerotismo; o cambio no punto de vista pon en relación este relato co titulado Eu non era e non debe ser por casualidade.
A trabe de alcatrán é en parte resultado do enxurrada de petróleo de hai uns anos. A pesar da néboa e das dúas secuencias temporais (o tratamento do tempo é outro dos méritos deste libro), é un relato realista que transcende a maré negra e usa unha peculiar pedagoxía política. Valor de producción, sempre apegada á realidade, neste caso da ribeira, é unha metáfora da soidade e da destrucción. Conto de pantasmas no que nos queda a dúbida de se hai pantasma, e iso é o bo, é unha historia tremenda de saudade dun mundo precapitalista en extinción. De paso, Antón, se cadra Freud tería algo que dicirche: o estraño papel dos cineastas daría para unha revisión freudiana.
O libro que nunca lin, reflexión sobre o escritor máis ca sobre a literatura, discusión moi ben resolta sobre se hai que volver contar as historias, é unha versión do mellor Borges, o do outro, e un relato, se cadra o único, autenticamente fantástico. Versión de Borges, dixen , pero non, porque en Borges non está o inferno, que non son os outros, senón nós mesmos.
A desconcertente derradeira lección incide nas reflexións sobre a literatura, sobre o submundo da cultura galega, sobre o pensamento en si, e as voltas que dá, e como constrúe mundo ficticios ou reais, e sobre esto mesmo que estamos facendo agora, as presentacións de libros, incluíndo o que imos facer despois: tomar uns viños.
Por fin, A encrucillada é de novo un relato pedagóxico sobre os entrecruzamentos das secuencias temporais paralelas e sobre a responsabilidade que cada un ten nos camiños que escolle. Repito o que antes dixen: Unha vella toupa esburaca os cimentos e está a piques de causar un terremoto. O certo, o único verdadeiro, é a incerteza.

O lobo do conto e o do mito

2008-11-17T11:16:00.002+01:00

Tres son as figuras do lobo na literatura oral europea: o lobo do mito, o do conto e o da lenda. O lobo do conto é un parviolo moi brutamontes e moi confiado, ao que sempre enganan o raposo, o coello, o home, a vaca, o porco, as ovellas, os castróns e as galiñas. Ata perde batallas contra os sapos ou contra os abesouros. Sempre famento, só pensa en encher a andorga. Non é de fiar, porque, como non ten romana, pesa como lle dá a gana. E aínda así semella arrepentido e mesmo vai confesar. Un individuo risible, en suma.

Pero non nos enganemos. Debe haber unha causa, e haina, para que maltratemos así o lobo nos contos. A causa é, presumiblemente, o medo que lle temos ao lobo “real”. Como tememos o lobo, ímonos rir del nos contos, que xa se sabe que son mentira e que no fondo reflicten os nosos desexos e non a realidade. Se eu son un ninguén, tamén podo ser un príncipe. Se son unha criada, ben podo ser a Borrallenta. Se o lobo é terrible, ben pode ser risible. Se non teño un can, ben podo atopar un tesouro. E se son o fillo parvo, vai resultar que son o listo. Non hai nada máis democrático ca os contos.

Con que nos rimos do lobo porque o tememos. Unha razón similar á que nos leva a rirnos do demo (pero só nos contos), figura que é neste ámbito intercambiable coa do lobo, só que noutro tipo de contos: o lobo nos de animais, o demo nos que Thompson chamou “Contos do ogro parvo”, que en Galicia son sempre protagonizados polo demo.

Rimos do que tememos cando cremos que estamos a salvo. Pero desto pódese deducir que o lobo é unha figura central nos medos dos europeos desde hai ducias de miles de anos. Talvez, se puidésemos preguntarlles aos nosos primos neandertais, desde hai centos de miles de anos. E, sendo así, a súa figura no mito e na lenda é ben distinta da súa figura no conto.

No mito, neses mitos que en parte proveñen dos libros de animais de Plinio ou de Claudio Eliano, dos fisiólogos e bestiarios, e da mitoloxía paneuropea anterior aos romanos, o lobo fascina coa mirada, causa embazamento, déixate mudo, provócache o arrepío. O mellor remedio contra el é velo antes de que nos vexa. Porque é o amo da noite, non pode andar nin acometer máis ca de noite. Ve no escuro e foxe da luz e da música. Ten medo do lume. Os seus ollos brillan coma brasas. Coa súa ollada obstrúe o fogo das escopetas e as balas non lle dan. Non se lle pode disparar de fronte, pois dese xeito non sae o tiro. Só pode comer a metade esquerda das súas vítimas. Ama a liberdade e é rebelde, non se somete. Ataca o home e devora nenos e gando, todo o gando do mundo. De noite médralle o corazón, faise forte. Nos Contos do Valadouro fálase dun home que tiña unha pel de lobo. De noite os pelos da pelica poñíanse en pé. Un rapaz do Instituto de Meira contoume que o seu avó matara un lobo e lle sacara o corazón. Levou este para a casa e meteuno nun recipiente con auga. Pola noite o corazón medrou, medrou, medrou ata que estalou o vaso.

O lobo! os ollos o lombo do lobo!

Os alanos, os verdadeiros arios

2008-11-17T11:13:00.002+01:00

No século V a. C. os sármatas (sarmatae ou saurómatas) estaban na fronteira oriental de Escitia, alén do Tanais (actual Don). Eran un pobo da familia iraniana ou aria relacionado cos escitas. Entre os seus grupos contaban os alanos, roxolanos, iásigas e probablemente os ros. Todas as formas de dicir “alano” son formas dialectais iranias da palabra ario (∞???? en grego; O-lan-na en chino; iron en osetio). Tamén foron coñecidos coas formas: "asi", "as", "os" (yasi, osi). Desta denominación provén o termo osetio e o nome do continente: Asia. Amiano Marcelino consideraba que os alanos eran os antigos masaxetos: “iuxtaque Massagetae Halani et Sargetae”, “per Albanos et Massagetas, quos Alanos nunc appellamus”, “Halanos pervenit, veteres Massagetas”.

Sobre o 370, os hunos arrasaron cos alanos, que se dividiron en varios grupos. Polo oeste uníronse a vándalos e suevos (xermánicos) e nunha grande onda chegaron ata a Lusitania e a Cartaxinense. Foron famosos os seus cans de caza, que sobreviven no País Vasco e aínda levan o nome de alanos. En 429 a maioría dos alanos abandonou a Península, fusionándose cos vándalos. Os reis do Norte de África fixéronse chamar posteriormente Rex Wandalorum et Alanorum. Na Galia, os alanos asentáronse en Orleans e Valence, e posteriormente en Armórica. O nome bretón Alan (e posteriormente o francés Alain) dá fe da súa presenza. Na actualidade crese que o grupo G2 de liña paterna do ADN presente en Europa está relacionado coa herdanza alana.

Os alanos do norte do Mar Negro fuxiron cara a Polonia e deron orixe a outras nacións ao mesturarse cos eslavos: os horoatos ou horuatos (croatas); os serboi (cualificados por Ptolomeo como tribo sármata), que deron lugar a serbios e sorbios (sorabos, lusacianos, wendish —nome que remite aos wándalos—, situados como minoría nacional en Alemaña); os belochrobati (croatas brancos) que vivían no alto Vístula (Hrobatia); os iásicos que chegaron a Hungría. No norte, os ros deron orixe a Rusia. No sur, os alanos quedaron baixo control dos hunos e posteriormente dos mongois, que os confinaron no Cáucaso: son os osetas. No século VIII consolidaron un reino, a Alania medieval, que comprendía as actuais Circasia e Osetia do Norte (chamada actualmente Alania). No século IX quedaron baixo o khanato kházaro. En 1187 aliáronse con Xeorxia. En 1395 Tamerlán invadiu Alania e masacrou a poboación. Desde 1767 os alanos do norte (os iron) quedaron na parte rusa, os tuallag do sur na parte xeorxiana, e os digor occidentais repartidos entre Osetia e Kabardina.

O idioma osetio é un idioma iranio con dous dialectos principias: o digor e o iron. A lingua literaria, baseada no dialecto iron, foi fixada polo poeta nacional, Kosta Khetagurov (1859-1906).

(Hai no oeste do Irak outros alanis. Disque teñen antepasados iranios ou turcos. Son sunnitas. Os integristas xiítas chámanlles cans e pretenden extermínalos de raíz. Non se sabe que relación teñen cos verdadeiros alanos, cos verdadeiros arios: os osetos).

Abkhasia

2008-11-08T18:12:00.003+01:00

Na actual guerra de Osetia, Rusia ten a razón. Desagrádanme profundamente Vladimir Putin e os seus, tan imaxe especular de George Bush e os neocons, tan inimigos do socialismo, tan amigos dos multimillonarios, das mafias e dos criminais, tan despóticos e autoritarios, tan acérrimos adversarios da liberdade, pero unha cousa é diferente da outra.

No territorio da actual República de Xeorxia conviven varias nacións. Ninguén lles preguntou nunca se querían formar parte dese Estado. O propio Estado é máis que artificial e non se debe esquecer o papel do xeorxiano Iosif Stalin na súa configuración.

O abkhasio-abaza forma parte da familia de linguas caucásicas noroccidentais, xunto co ubykh e o circasiano. Nada ten que ver co xeorxiano. No século VI a. C. os gregos xa sabían destes pobos. Plinio (século I), fala da gens Absilae; Arriano, no século II, dos abasgoi. En 1404, Galonifontibus escribe: “A continuación (tras Circassia) atópase Abkhasia…Teñen a súa propia lingua.” Na Idade Media Abkhasia tiña o seu propio reino. Na década de 1860 apareceron os primeiros alfabetos, baseados no cirílico, e os primeiros libros. En 1864, case todas estas xentes (ubykh, circasianos, abkhasios) emigraron en masa desde as súas terras da costa do mar Negro ata as do Imperio Otomano. Fuxían da expansión da Rusia zarista. Abkhasia pasou a ser rusa. Na actualidade hai en Turquía uns catro millóns de persoas que forman unha comunidade errante desta orixe. Pero esténdense en realidade desde Kosovo ata Palestina. As súas terras orixinais foron en parte ocupadas polos karveliamnos e armenios, no sur, e polos eslavos, no norte.

En 1926 intentouse un alfabeto baseado no latino. En 1928 apareceu un alfabeto abkhasio unificado, tamén tomado do romano. Só en 1931 Abkhasia pasa a integrarse en Xeorxia, a pesar de ser república autónoma. Coa constitución da República Soviética de Xeorxia procedeuse pola forza á deslatinización, volvéndose a un alfabeto cirílico baseado no xeorxiano. Outra vez cómpre lembrar que Stalin era xeorxiano e Beria mingreliano. Eses son os anos da “xeorxización” de Abkhasia e de Osetia. A partir de 1940 foron sustituídas as galescolas, quero dicir, as escolas en lingua abkhasia, por escolas obrigadas en lingua xeorxiana, e as publicacións en abkhasio foron vetadas. Tras a morte de Stalin e Beria, en 1953, elabórase un novo alfabeto, de base cirílica, pero con 14 caracteres alleos a ese modelo. Actualmente discútese a posibilidade dunha volta ao alfabeto romano, para que tamén poidan usalo os abkhasios turcos. En Turquía, o abkhasio está total e completamente marxinado (non esquezamos que Turquía é un dos Estados máis monolíticos e perseguidores das minorías que hai no mundo). Na propia Abkhasia, como resultado da emigración do XIX e da política migratoria (de mingrelianos a Abkhasia) e da política asimiladora soviética, os abkhasios son minoría, e non haberá máis de 100.000 falantes. Ao norte, en Cherkesia, uns 30.000 abazas falan no mesmo idioma (pero teñen un alfabeto propio). Ao sur, en Turquía, o idioma tende á desaparición. Pola súa parte, o ubyk desapareceu en 1992 coa morte do último falante, Tevfik Esenç.

Ramiro Fonte

2008-10-11T12:51:00.005+02:00

SALÓN-TEATRO

Pasáronme unha cita e ante as portas
agardei; aínda lembro que ese día
chovía unha auga maina e parecía
un tempo de naufraxio e ilusións mortas.

Por días sen regreso e rúas tortas
chegara alí. A voraz melancolía
devorábame os ollos e poñía
unha urxencia febril nas mans absortas.

Pasáronme unha cita e agardei
ante as portas do cine, cun xornal
atrasado e marcado, e unha clave.

Móllame a chuvia a trenca e o xersei,
esquecinme de cal era o sinal,
xa non o sei e xa ninguén o sabe.

(Extraído de As cidades mergulladas)

Descanse en paz o noso amigo

O DEMO DA BOTELLA

2008-10-02T17:51:00.004+02:00

Amancio Amigo e o demo da botella
1ª edición
Con excelentes ilustracións de Patricia Castelao

A figura do demo na literatura de tradición oral

2008-10-02T17:46:00.001+02:00

A AELG (Asociación de Escritores en Lingua Galega) e a Área de Cultura da Deputación de Lugo organizan a IXORNADA DE LITERATURA ORAL en Lugo o día 17 de outubro arredor do tema "A figura do demo na literatura de tradición oral". Os relatorios e mesas redondas, a cargo de especialistas como José Manuel Pedrosa, Xosé Miranda, Félix Castro Vicente e Peter Missler, vanse desenvolver no salón de Actos da Deputación Provincial, rúa San Marcos S/n. Coordinan a xornada: Isidro Novo e Antonio Reigosa, ambos vogais do Consello Directivo da AELG. A entrada é libre.
Paralelamente, quen así o desexe poderá visitar na sala de Exposicións da Deputación a mostra "Libros do demo: grimorios e ciprianillos", colección de xoias bibliográficas sobre o tema propiedade de Félix Castro Vicente.O profesorado que desexe realizar unha visita co seu alumnado á devandita mostra pode facelo na mañá do 17 de outubro, xa que ese día vai ser o propietario da colección quen a guíe e comente. Neste caso deben concertar previamente a hora de visita no Departamento de Comunicación e Xestión Cultural do Museo Provincial de Lugo, a través do Tfno.: 982 242112 ( ext. 27) ou do e-mail info@museolugo.org.

Consulte o programa aquí.

O OBJECT TROUVÉ

2008-09-26T17:20:00.002+02:00

Creo que a literatura é sempre algo similar a un "object trouvé". Schwob faino así nas Vidas imaxinarias, co Frate Dolcino, con Pocahontas ou co Capitán Kid; Borges, na Historia Universal da Infamia, en Etcétera, nos Artificios e, en realidade, en todos os seus libros; Cunqueiro, en Escola de Menciñeiros, Xente de aquí e acolá, Os outros feirantes e practicamente sempre.
Fun tan inxenuo que quixen adiantarme, dar un paso máis, inventar o obxect, e así, en vez de contar a Fanto Fantini, María Pita ou Paolo Uccello, contei xente que se cadra nunca existiu: un Coruteres, un Orio, unha Ama Pitila. Mais nese momento comprendín que a literatura é sempre un object trouvé, atopado nos soños, nas memorias, na literatura ou no cine, e que ese paso adiante non é posible, porque o que facía era volver á literatura eterna. Por exemplo, unha das primeiras lembranzas que teño é de chegar á aldea onde pasábamos as vacacións, na Mariña. Tiña eu uns cinco anos, non sei ben. Non sabía a onde ía, porque non lembraba en absoluto ter estado alí. Non lembraba o ano anterior, o cal supoño que é común a esa idade. Non tiña conciencia dese lugar. Chegamos nun minibus, porque iamos cos meus irmáns, pais, avós, tíos e primos, e con algún máis. No barrio había só tres casas, e alí estaban todos os nenos da parroquia, que sabían que íamos, agardándonos. Todos me saudaban, chamábanme polo nome, e eu non os coñecía. Mellor dito: non sabía que os coñecía. Espertei subitamente a unha conciencia superior, distinta. Tiven unha sensación de estrañeza, de vertixe. E empecei a pensar que me cambiaran, que eu era outro, que non era Xosé Miranda, senón un impostor que puxeran no seu lugar. As explicación que me parecía máis lóxica era tamén a máis simple: viñeran os estraterrestres e sustituíran un neno por outro sen que ninguén se decatase. Así, era eu o único en sabelo.
Atopeime con iso. E con iso, que é arquetípico, eu quero, sen embargo, facer literatura, e por iso teño que facelo individual e contalo ao meu xeito. Porque isto contaríase mil veces, mais eu vouno contar outras mil, e vai ser outra cousa. Porque, aínda que é arquetípico, pasoume a min e non a outro, e eu son eu, non un maniquí de mostra.
Decidín daquela volver ás formas máis clásicas, facer a literatura máis individual e reaproveitar sempre os materiais que puidese. Contar, por exemplo, a vida de Pero Vila-real, ou sexa Pero da Ponte, a de Afonso de Lanzós ou a de Lourenzo Tasende. Agora ben, con iso quero facer literatura, non teses.
Despois está a cuestión das formas. Estou convencido de que a literatura esixe formación, arte, destreza, disciplina, estruturas, como un edificio. Non valen catro cousas postas á repañota, e aí vai. As formas son importantísimas, as formas sono todo. Non me van nin a verborraxia, nin o minimalismo, nin o pensamento feble, nin os ideólogos do baleiro. Cando como unha centola quero atopala chea. Por iso eu quero ser un escritor dos de sempre, como Flaubert, Maupassant, Blanco-Amor ou Stevenson. E nada máis.

SOÑO E NARRACIÓN

2008-09-16T20:29:00.003+02:00

É certo que o relato ten que ser sucesivo, non moroso e descriptivo. Esa lección está máis que clara no conto oral. Durante o soño, o cerebro reinterpreta a memoria e dálle forma. Tendemos a lembralo todo como unha narración. A narratividade está, pois, nos nosos xenes, e tamén a necesidade de escoitar, ler ou ver historias. Sendo neno comecei a comprobar que os soños non só teñen estrutura narrativa, senón que en ocasións son pezas dunha estrutura maior. Soñaba, por exemplo, que andaba en bicicleta, e eu non sabía andar. Decatábame de que era un soño precisamente por iso, e espertaba. Pero a seguinte vez que soñaba o mesmo, cando ese eu vixiante me advertía de que eu non sabía montar, lembraba inmediatamente que xa aprendera, e con quen, e de que xeito. Naturalmente, non era certo, pero eu lembrábao, e seguía soñando. E a seguinte vez xa ía cun grupo, todos en bicicleta, e así sucesivamente.
Non son máis ca dúas cousas: poeta e narrador. Estes dous individuos actúan, porén, moitas veces en consenso, como, sen ir máis lonxe, na Historia dun paraugas azul, que é unha épica lírica con prosa pautada, e outras veces en disenso, como en Morning star, que foxe conscientemente da prosa poética e do metafórico, pois se quero narrar unha aventura brutal, desapiadada, rápido e ben, como quen come pan, non podo ter innecesarios impedimentos. Pois eu quero narrar de maneira que o lector comprenda o que lle conto e para iso teño que facelo do xeito adecuado, que depende, claro, do que estou contando. Son claramente partidario da liña clara, como Hergé.
Non quere isto dicir que non integre nas obras o simbólico e o onírico, non só nas obras claramente fantásticas como A biblioteca da iguana ou As mans do medo, senón nas descarnadamente realistas, como O demo á orella ou Morning star. Porque todos soñamos. Eu combato o sono e defendo o soño. Combato o sono, o tedio e o aburrimento dun realismo plano que resulte ser costumismo puro, e defendo o soño, a utopía, a ilusión e as aspiracións que todos levamos dentro, o tesouro que todos buscamos.
Supoño que existen dous tipos de escritores, o escritor de ideas e o escritor de imaxes. O primeiro pode facer filosofía, novelas de tese, crónicas e realismo social, fábulas con moralexa e arquetipos representado o mundo. O segundo, e eu son destes, é un narrador puro ou un poeta puro. Non fago filosofía, conto. Conto a vida dun individuo concreto, singular, característico, unha emoción concreta, un terror determinado, ou versifico as miñas sensacións, intuicións, imaxes. E iso é todo.
Creo que a literatura é sempre algo similar a un "object trouvé". Este termo que alude, como tal, ao minxitorio de Duchamp, serve para catalogar a obxectos cotiáns, que descontextualizados adquiren outro significado.Do mesmo xeito, unha percepción standard pode modificarse cun mínimo cambio no punto de vista, modificándose totalmente o significado.

DICIONARIO DOS SERES MÍTICOS, 5ª EDICIÓN

2008-09-16T20:21:00.002+02:00

entrevista en Galicia Hoxe

2008-09-09T18:19:00.002+02:00

entrevista

VIDA E NARRACIÓN

2008-09-04T13:24:00.001+02:00

Aínda que os contos orais son arquetípicos nun sentido junguiano, teñen miles de variantes, que son as nosas mesmas vidas. As súas poderosísimas imaxes que proceden en liña directa dos mitos orixinais espertan en nós milleiros de ecos. Continuando cos exemplos e volvendo a Poe, fálase del como dun campión da literatura fantástica: En realidade, se quitamos O gato negro e algún máis, os contos de Poe non teñen nada de fantástico. Producen, iso si, unha sensación de estrañeza, de dislocación ou de horror irreparables. Baudelaire xa advertiu que o que facía Poe era relatar as excepcións da vida humana. Noutras palabras, digo eu, é literatura dos límites. E isto porque creo, con Marcel Schwob, que a literatura no que verdadeiramente se diferencia da ciencia é en que o obxecto da primeira é o único, e o da segunda o xenérico. Contar unha historia non é o mesmo que contar a Historia.
Canto máis único, máis diferente, menos cotián é o narrado, máis efecto produce. Canto máis singularicemos o personaxe e as súas peripecias, máis real e verosímil o faremos. Estará máis vivo e , por iso, poderemos vernos no seu espello e emocionarnos coas súas emocións. Unha princesa manca ou unha princesa cun parche nun ollo teñen moita máis forza literaria, que lles vén conferida pola súa singularidade. Así comeza Schwob as súas vidas imaxinarias: A ciencia histórica énchenos de incertidume se se refire a individuos. Deste xeito, unha novela costumista que o que pretende é xeralizar, clasificar, exemplificar, está de antemán condenada ao fracaso. A nai de Gorki non representa ás nais, é só unha nai. Non en van Flaubert condenou as novelas “estadísticas ou etnolóxicas” de Balzac e de Zola, matando con iso a súa propia creación, o realismo.
Outros din que a novela moderna ten que abandonar a trama, que ten que facerse fractal (como os blogues) e que debemos fuxir da intriga, do misterio, do artificio, da narración, que non debemos facer novelas que sexan, en realidade, sedicentes guións de película, esquecendo que, verdadeiramente, son as películas as que semellan novelas, e non pode ser doutro xeito, pois o cine é unha vasta extensión da literatura, case sempre, mais non sempre, épica. Xa que o pensamente non é verbal, senón imaxinativo, xa que os nosos pensamentos son antes imaxes ca palabras, a literatura, o cine e a banda deseñada son tres formas de narrar, mais teñen a mesma base. A crenza de que a novela está en crise, a crenza de que a novela debe ser sicolóxica e a crenza de que todas as tramas están escritas, tres crenzas que son unha soa persoa verdadeira, son pura superstición á que, afortunadamente, os lectores non lle fan nin caso. Os que así razoan supeditan a emoción á ética, fixándose na parte e non no todo, porque o importante é a eficacia do mecanismo. Xa Borges advertiu que o que está en crise é a novela sicolóxica, por repetitiva, e que nunca como no século XX a novela de trama tivo tanta vida e produciu tan magníficas obras. Porque, advirtámolo, a propia vida ten estrutura narrativa. Ten comezo, nó e desenlace. Ou non os ten, pero o cerebro interprétao así.

Vida e literatura

2008-09-04T13:18:00.003+02:00

Ante a sinxela pregunta de que é o que eu quero dicir coas miñas obras, que pretendo ao escribir, síntome perplexo. En primeiro lugar porque creo que a literatura é autoalusiva, e así o que pretendo é precisamente o que escribo, e en segundo lugar porque son moi inimigo das teorías literarias e moi amigo das prácticas. É dicir, toda obra literaria pode apoiarse nunha teoría, pero case sempre a traiciona porque a trascende. Poe pretendía escribir poemas dun xeito totalmente racional, imitando o chamado “método científico”, como se fixese un reloxo. Razoaba así porque cría que a escritura é unha operación da intelixencia. No entanto, escribía poemas románticos. E é que, primeiro, a intelixencia non é suficiente. A literatura aspira a traballar con emocións. A literatura é un soño, un soño dirixido e deliberado, pero fundamentalmente un soño, diría Borges. Segundo, o propio método científico ten moito de bulo. Sen unha idea previa non hai nada que facer. Os científicos son, en realidade, os que traballan dun xeito similar ao dos artistas: teñen un soño e danlle forma. Porque esa idea previa só pode ser intuitiva. Así son tamén, e cada vez máis literalmente, creadores. Huidobro: o poeta é un pequeno deus. Terceiro, ninguén sabe que é iso da intelixencia, ou, nunha versión especular, hai tantas intelixencias diferentes que a intuición, as emocións, a espontaneidade poden considerarse unha máis. Non vou facer, por iso, ningunha autopoética. Mais quero engadir que moitas veces as cousas que se cren saber, as cousas aceptadas, baséanse en evidentes artificios e en falsas verdades. Dise, como tal, que a obra de Cunqueiro está enmarcada no fantástico ou no artúrico, que forma parte da “Materia de Bretaña” e ambas cousas son rotundamente falsas, epidérmicas. Dise que o realismo máxico é cousa dos sudamericanos, porque alí o mítico e o fantástico forman parte do cotián. Esta é unha ollada eurocentrista e aínda máis, descoñecedora da propia realidade, da realidade propia. En todos os países do mundo o fantástico, o onírico, o mítico e o sobrenatural forman parte da realidade, pois están inseridos no simbólico e o simbólico é a linguaxe do inconsciente, que fala con imaxes mais ca con palabras. E cando se quere fuxir a toda costa do soño para construír algo absolutamente racional e carente de emocións, a realidade traiciónanos e aparecen, como tal, as lendas urbanas ou os novos mitos: os extraterrestres, a criptozooloxía, que son pezas narrativas perfectamente asimilables ás tradicionais. Sabemos agora con absoluta seguridade que o pensamento non é verbal. E o mítico, o simbólico, o onírico son formas nas que o cerebro interpreta a realidade, pois todas as realidades son a visión que o cerebro ten. Por iso Pedro Páramo e Raskolnikov, Drácula e Tom Sawyer, Amadís e Oliver Twist teñen exactamente a mesma esencia, a da materia coa que están feitos os soños. Engadiría a isto que a literatura oral conformou moitos dos modos, os personaxes, as sombras e os símbolos da literatura culta.

O CASTRO DA ATALAIA

2008-07-05T21:21:00.003+02:00

Se vostede entra nestas páxinas: http://www.slideshare.net/CastroAtalaia/castro-da-atalaia/; http://www.slideshare.net/CastroAtalaia/castro-atalaia-1/; http://www.slideshare.net/ CastroAtalaia/castro-da-atalaia-2/; http://www.slideshare.net/CastroAtalaia/castro-da-atalaia-3/, poderá ver o seguinte:

Promociones San Ciprián proxecta construír o seu “Residencial Faro de San Ciprián”, tres edificios de 5 pisos e 100 vivendas, xusto por riba do Castro da Atalaia. Hai tres parcelas afectadas. Na páxina web da Promotora anúnciase a obra como “unha situación única en España”, xa que é o “único conxunto residencial que ofrece a posibilidade de residir nas inmediacións dun faro” e en primeira liña de costa.

O alcalde de Cervo, concello ao que pertence San Cibrao, autoriza 100 vivendas sobre o castro, dando tres licencias para levantar tres edificios. O castro é milenario, e todo o mundo sabe que está alí, aínda que no Concello non consta que haxa restos arqueolóxicos, ou iso se di. Os veciños avisan á Consellería de Cultura. O Concello tarda catro días en notificarlle ao constructor que ten que suspender as obras. Mentres, máis de 1000 m² foron estragados e sacados en anacos en camións que os levaron ata a entulleira na vila de Xove.

As obras continuaron aínda despois, malia prohibilas Cultura mentres non se inventaríe a zona. Abriuse unha investigación xudicial no Xulgado de Viveiro pola denuncia interposta polo fiscal xefe da Audiencia Provincial de Lugo “pola demora na orde de paralización das obras que provocaron a destrucción dos restos”. O baleirado da parcela, dise, foi case total, 1000 m². Porén, a finca media 1648. 648 estaban intactos. O luns 3 de setembro continuábase a destruír o terreo.O Concello comunicara a paralización en 8 de xuño.

Os veciños denuncian os feitos ao Delegado de Cultura. Este considerouno irrelevante, asegurando que só se salvaran 200 m. Sen embargo, documentos firmados polo arqueólogo provincial demostran o contrario. O dato dos 200 m sacárono dos informes do arqueólogo pagado polo promotor. Así, a Consellería de Cultura dá por bo o que lle convén á construtora. Hai, ademais, unha gravación de TVG que amosa que eran 648 m, e non 200, os que quedaran (a 15 de xuño). En agosto e setembro, a promotora retira con pa mecánica unha capa de area de entre 60 cm e 2 m de altura, na segunda parcela. O 3 de setembro a empresa de arqueoloxía AXA, contratada e pagada polo construtor, comeza as sondaxes da parcela (despois de lle meter a pa). Os veciños denuncian de novo que non houbo o preceptivo control arqueolóxico e que se cometeron irregularidades, que se destruíron estruturas e capas fértiles arqueolóxicamente. Porén, Patrimonio e Cultura permiten que os mesmos arqueólogos pagados pola Promotora fagan as novas escavacións.

En novembro a construtora destrúe unha nova franxa de terreo. ADEGA denuncia os feitos. Cultura (esa nosa Consellaría) o único que fai é preguntarlle e ao arqueólogo da construtora se é certo. Este recoñece os feitos, pero di que foron na zona baleirada en xuño.

Lévanse a cabo voladuras de rocha no castro (febreiro de 2008). Unha nova parcela é destruída a partir do 7 de marzo.

A que agardan os representantes do pobo, a Conselleira, o Director do Patrimonio?

Non vou ser eu quen dea a desposta. É evidente.

OS XEMELGOS ESCUROS DE VILLA DEODATI

2008-06-23T13:39:00.002+02:00

Pouca xente sabe que a orixe da figura do vampiro na literatura está no romanticismo e é unha orixe ilustre, nada menos ca en Lord Byron (quen, por certo, tamén recuperou a figura do pirata, dándolle ese equívoco lustre libertario que segue confundindo ás xentes). Vampiros e piratas son, en verdade, depredadores e non monxiñas da caridade. Drácula non é o primeiro vampiro e, en realidade, non é arquetípico. Mais o seu modelo é o vampiro de Byron.

Así, o primeiro vampiro literario naceu en Suíza, en villa Deodati. Unha noite de xuño de 1816 estaban reunidos alí, a beiras do lago Leman, Byron, o seu médico persoal John William Polidori, o poeta Percy Bysshe Shelley e a súa moza, Mary Wollstonecraft Godwin. Alguén suxeriu escribir un relato de fantasmas. Shelley non o fixo, Byron escribiu un fragmento e Mary un relato. No fragmento de Byron (que el incluíu no final do seu poema Mazeppa e que se ten publicado independentemente cos títulos de “A fragment” e “The Burial”) aparece o vampiro, relacionado coa lúa, cos féretros e coa inmortalidade. Publicouse en 1819. O vampiro de Byron localízase en Turquía. Ese mesmo ano, Polidori deu ao prelo o relato “O vampiro (The vampyre)”, que non é máis ca o argumento de Byron, tal e como este llo contou. Un caso de apropiación indebida, vaia. Pero que tamén leva dentro unha homenaxe: o vampiro semella o propio Byron, é lord e vai de Londres a Grecia. Posteriormente,

Mary Wollstonecraft adiantouse. Escribira un relato que “xurdiu na miña mente cunha viveza alén dos límetes normais da ensoñación. Vin, cos ollos pechos mais cunha aguda visión mental, ao pálido estudiante de impías artes axeonllándose a carón da criatura que ensambalara. Vin a espantosa pantasma dun home inerte e despois, debido á intervanción dalgún poderoso motor, amosar sinais de vida e axitarse cun movemento incómodo, semivital”. O relato baseábase en vellas lendas da literatura oral (o mesmo, por certo, ca o vampiro). Mary desenvolveuno e fixo unha novela que publicou en 1818: Frankenstein ou o moderno Prometeo.

Velaí: Drácula e o monstro de Frankenstein son xemelgos. Naceron o mesmo día e no mesmo lugar, viñan no mesmo ovo. E se un é mortal, o outro é inmortal, se un é fillo da superstición, o outro é fillo da “ciencia”. Se un do pesadelo, o outro do soño da razón. Como os dióscuros, teñen distinto pai, mais semellan inseparables. Na moderna bioloxía diríamos que o vampirismo se transmite coma unha infección vírica, a través do sangue: reproducción sen sexo. Drácula é un parasito, un aristócrata. E, como non está vivo, non pode morrer. O monstro que por non ter, non ten nin nome propio, é un lumpen, cheo de vida e de dor, amosa as cicatrices. Diríamos que é tamén reproducción sen sexo: froito da enxeñería, é un individuo transxénico, unha quimera.

Ai, pero os dous xemelgos son fillos da morte, non da vida. E o mesmo que un non ten memoria, nin identidade, o outro é só memoria e narcisismo.

Pero ambos encarnan a soidade radical do ser humano.

Cachorros, cuzos e cerrulos

2008-06-10T14:14:00.001+02:00

Hai palabras do noso inmediato entorno, palabras comúns que constitúen, porén, auténticos misterios. Como tal, palabras do galego: cachorro, cuzo, cerrulo e do castelán: perro. Non son eu filólogo nin moito menos etimoloxista (xa me gustaría), mais hai cousas que chaman a atención, e, ás veces, cousas que lle saltan a un aos ollos. Se buscamos no Dicionario Xerais da Lingua (2002, corrixido en 2004), vemos o seguinte. Cachorro: probablemente do latín vulgar catulum. Fillo pequeno de diversos mamíferos. Animal que non é aínda adulto.

Mais todos sabemos que cachorro é fundamentalmente un can que non é adulto, e só por extensión a cría doutros animais. Tres cousas o corroboran: a palabra indoeuropea can está explícita en cachorro (ca), no portugués do Brasil cachorro é sinónimo de can, e os etimoloxistas buscan a súa orixe en catulu(m), isto é, canciño. Cachorro é palabra propia da Península Ibérica (e das súas extensións lingüísticas). Non a hai noutras linguas románicas. Por que? Non nego que cachorro veña de catulu, mais, nese caso, de onde saíu o dobre rr (que tamén está en perro)?

Teño asumido que as linguas prelatinas exerceron no vocabulario moita máis influencia da que, por pura ideoloxía (os romanos viñeron civilizarnos!) adoita admitirse. É que ninguén se fixou na similitude de cachorro (can) co vasco txacurra ou txacur, can? É que ninguén ve a evidente influencia do vasco (ou íbero) nos idiomas da Iberia? Moitos anos pensei que perro debía ter orixe xermánica, polo dobre rr- Agora non o creo. E se ollamos aos íberos?

O Dicionario Xerais di de cerrulo: calquera animal pequeno doméstico. Mais outra vez todos sabemos (os que coñecemos a palabra) que cerrulo é un can pequeno, e só por extensión outro animal pequeno. Pero se en cerrulo está de novo can! E desta vez non se trata dunha cría. O Gran Dicionario Xerais rectifica. Cerrulo: can pequeno, cadelo. A palabra ten outra forma, zarrulo. E a Zarrulada é unha manda de cans, unha procesión de ánimas en forma de cadelos (como o Orco de Pontevedra).

Pero, fixáronse vostedes no dobre rr de zarrulo? Terá que ver con cachorro, con chacurra?

O Dicionario Xerais deriva cuzo (can pequeno) da voz cus, que se utiliza para chamar os cans. E de onde saíu cus? O Dicionario non o explica, mais di que cusco, voz para chamar aos cans é “creación expresiva”. Non o creo. Cus lembra os nomes do rato e o gato, mus. Dicirlle cus, cusco, cuzo ao can é chamalo polo nome (como dicirlle muxo, micho, minino ao gato). Debe ser a voz indoeuropea ancestral. Pois cuza, en hindi, é cutia, e Cuchulain, o heroe irlandés era…o can de Chulain! E se ollamos aos celtas, ou castrexos, falasen no idioma (indoeuropeo) que falasen?

A maiores, xa que os nomes do animal doméstico por excelencia, o can, acabaron denominando a outros animais domésticos de pequeno tamaño (cachorro, cerrulo), os nomes do gato veñen dos do can. Os romanos chamaronlle canciño ao gato. Xa vimos que catulum (e catellum) son diminutivos do can. O poeta Catulo era… un canciño! Cando tiveron gatos (que chegaron de Exipto ou de Asia), extenderon o diminutivo do can e chamáronlle cattus, catus, gato “cadeliño”.

ISAGEI MANI

2008-06-03T13:30:00.003+02:00

Isagei Mani (Portador da bandeira) é un indíxena lakota Yankton (sioux) que vive nunha reserva en Dakota do sur. É un dos "portadores da camisa", a orde de cabalería dos lakota, á que tamén pertenceu Cabalo Tolo. Entre os brancos leva o nome (colonial) de John Zephier. A súa esposa, Lourdes Gutierrez, é cubana do exilio. Como cubana, debe levar sangue africana, europea e se cadra americana. Os dous foron soldados dos USA, pero abandonaron porque "non querían seguir contribuíndo á opresión". Agora apoian a Barack Obama. Barack siñifica en swahili "bendicido por Deus". Obama é medio branco (anglosaxón), medio swahili. Que Isagei apoie a Obama é o encontro entre nacións oprimidas. Xúntanse así os latinoamericanos, os afroamericanos, os europeos e os indíxenas (americanos auténticos) nunha nova coalición.
Non agardo miragres de Obama. Pero quero crer que poden chegar con el novos aires, cando menos, o recoñecemento das opresións e sanidade para todos. En canto ás mulleres, estou convencido de que fará máis el pola igualdade que a ínclita Clinton.

As mans do medo, 3ª edición

2008-05-31T17:04:00.001+02:00

As mans do medo, 3ª edición
Edicións Xerais de Galicia
ISBN 978-84-9782-598-6

Xudeos antisemitas?

2008-05-29T11:18:00.002+02:00

A agresión aos rapaces árabes (acoitelamento, apaleamento) non é, seguramente, antisemitismo. Va que non. Porque, se o fose, a Asociación de Amizade Galiza-Israel denunciaríao.

Manuel Sarille Lenceiro

2008-05-27T22:02:00.002+02:00

Cheganos a triste nova do falecemento de Manuel Sarille Lenceiro , Presidente da Asociación para a Dignificación das Vítimas do Fascismo de Lugo e pai do noso querido amigo Xosé Manuel. Na fotografía, nun acto da Asociación con Rodríguez Fer. Detrás, unha imaxe da súa irmá Carmen, asasinada polos fascistas no 37. Este xoves recibirá un homenaxe en Lugo.

Morning Star, 12ª Edición

2008-05-27T11:35:00.001+02:00

MARABILLA EN NANTES

2008-05-26T20:27:00.009+02:00

TÍTERES OS DE NANTES!

CASTRO DA ATALAIA

2008-05-26T19:11:00.002+02:00

Este é un bo exemplo de como practica a Consellería de Cultura a súa máxima de "Tolerancia cero".

Un escándalo!

A noción de ben cultural queda subordinada á posibilidade do gozo público, o que, á súa vez, se vincula ó deber de conservación, e iso con independencia de que a súa titularidade sexa pública ou privada.

Así pois, xa que os bens culturais teñen un valor de testemuña histórica e de civilización, os propietarios e as diversas administracións deben preservar ese interese xeral que é o noso patrimonio histórico. No exercicio dese cometido estes entes públicos precisan a colaboración das institucións e, sobre todo, dos cidadáns, no coidado, defensa, protección, conservación e custodia de tódolos bens que forman parte do noso patrimonio cultural.

Porén, o Concello de Cervo da Mariña lucense outorgoulle tres licenzas a un construtor, para levantar 100 vivendas sobre o castro da Atalaia. Ambos sabían que nese terreo hai un importante xacemento arqueolóxico.

O Concello non tramitou a orde de de paralización da obra emitida por Patrimonio até catro días despois, permitíndolle, deste xeito, ao construtor destruír parte do xacemento.

Pola súa banda, Patrimonio incomprensiblemente permitiu que esta desfeita continuase noutras parcelas que non se viran afectadas, tal e como se pode comprobar nestas ligazóns:

http://www.slideshare.net/CastroAtalaia/castro-da-atalaia/

http://www.slideshare.net/CastroAtalaia/castro-atalaia-1/

http://www.slideshare.net/CastroAtalaia/castro-da-atalaia-2/

http://www.slideshare.net/CastroAtalaia/castro-da-atalaia-3/

DRÁCULA NO ROCHO

2008-05-26T19:07:00.001+02:00

Lugo era triste, escuro, frío. Todo o inverno chovía sen parar, a néboa non deixaba ver un burro a tres pasos, as noites semellaban interminables e as tardes brevísimas, non había luces nas rúas, que tiñan beirarrúas de terra, moitas eran sinxelamente carrís, nevaba dúas ou tres veces por ano e a neve non se ía en varios días, os carambos pendían dos lousados e o lazo duraba meses nos charcos que se formaban nos descampados. As clases comezaban ás nove (un día por semana, ás oito), remataban á unha e media, e volta pola tarde, de catro a sete. Saíamos con noite e atravesábamos unha cidade deserta, a escuras, en penumbras. Sentíamos unha man acariñándonos o cocote.

Porque estabamos máis que avisados. Non fales cos descoñecidos. Ten cuidado se vén un coche. (Pasaban poucos, moi poucos). Ten coidado porque pode ser o coche do sangue, o coche do chupasangues. O chupasangues, que lle quita o sangue aos nenos para vivir, ou para vendelo, ou para encher garrafas, ou para chuchalo. O chupasangues que agarda detrás da esquina, a carón do muro, nun portal, nun carril sen luz. O coche do chupasangues, que non leva conductor. Máis ca avisados: o chupasangues nos campos de millo, nas trincheiras de Garabolos, en calquera sitio.

Agorasei que as historias de chupasangues eran lendas urbanas cunha base moi real. Por ejemplo, nun número do Tío Pepe da Fonsagrada (periódico anterior á Dictadura), atopei o que segue: “En troques, fixéronlles subir ao pao os asesinos de Gador, que chuparon a sangre d´un neno como menciña”

No barrio xuntábamonos todos os nenos. Nos portais. A contar e escoitar.

E unha noite, á hora da cea (sobre as 10), estábamos no rocho dos Bohorque. Eu era moi pequeno, seis ou sete anos. Os outros, meirandes: meu irmán, os tres Bohorque, o José Luís, o Tito e o Pepucho, o Pepe, non sei quen máis. Non sei nin como puidemos meternos naquel rocho estreito, cativo, tantos nenos. O rocho, ateigado de caixas, leña, cachivaches, cadraba debaixo do piso, nun descanso das escaleiras. Non tiña a penas luz, e abríase por detrás, mediante unha xaneliña (Un ventanuco, máis ben) sobre a horta. O Carlos ou o José Antonio, que xa eran mocetes, foran ver Drácula, e contaban a película: a viaxe na dilixencia, a chegada ao castelo, a cea, a viaxe a Londres, todo. Drácula resucita, nunca morre, faise morcego, néboa, pero non pode entrar nun sitio se non o convidan. E nesto oénse uns pasos na escaleira. Petan na porta do rocho. Todos asustados agolpáronse contra o fachinelo, afastándose da porta. Quen é?-di un dos irmáns, e unha voz responde: —Drácula. Ábreme e déixame pasar.

Polo ventanuco non cabíamos, non podíamos fuxir. Salvo eu, que era o máis cativo. Dixéronme: ti tírate. O medo era real, pero non me tirei. Meu irmán mandoume meter nunha caixa de cartón. Os outros agardaron, todos contra a parede. O Carlos colleu unha tranca e púxose detrás da porta, disposto a defenderse. A voz dixo: Abride a porta! Abriron. Eran os pais que viñan buscalos para a cea e decidiran gastarnos unha broma.

MUSMUSUSMU

2008-05-11T20:08:00.001+02:00

Pregúntame Xoán da Coba (quen se agoche detrás dese seudónimo) a orixe do nome dun personaxe da miña novela Ariadna, o gato robótico Musmususmu, pois ao visto en wolof (idioma do Senegal) muus significa gato, muus mu, o gato que, e muus mu suñu, o gato que é noso En puridade, o nome do personaxe musmususmu non é meu: roubeillo ao Paco Martín. Claro que nel era o nome dun rato, que se explica pola repetición de mus. Se o gato caza ratos, podemos con facilidade aplicarlle a un o nome do outro. O meu gato é mecánico, pero murador. (Un gato murador é o que caza ratos, non o que anda polos muros). Noutras palabras, os nomes do rato e do gato semellan emparentados ou cando menos similares. Non me dirán vostedes que muus (gato) e muxuk (gato en uzbeko), músaro (en leonés), mixino, micho, etc, non se semellan a mus, maus, mouse. E non me dirán que o que fan os gatos, miañar, maullar, facer miau, non se parece ao nome dos ratos. Do mesmo xeito que o que fan os cans (guau, antes sería uau), en inglés wof, será onomatopeico, pero seméllase ben aos nomes do lobo -wolf, ulf- e do raposo -vulpes (que soaría uulpes), golpe. Pero o raro é que os nomes europeos do gato son, en verdade, derivados do nome do can (catus: canciño) e os nomes latinos do rato parece que proceden máis ben da rata, porque en latín orixinalmente o gato era felix e o rato mus. Pois vexan se se asemellan (rato, gato). O Ratonero (Buteo) chámase en galego Miñato, e miñato parece que, en realidade, é o mesmo: miñato, gato, que miaña (ou que caza ratos). Ademáis, a Gatafornela (Circus) debe levar ese nome por algo. O morcego (rato cego) nalgúns lugares de Galicia é aínda muricego. En catalán, rat-penat; en vasco saguzar, sendo sagu o nome do rato,en alemán fledermaus. A musaraña (musgaño, murgaño, furaño,furafollas) é ao tempo rato e araña, ou teipa e araña (italiano, toporagno); alemán: pitzmaus. En fin, uns animais levan o nome doutros: Do merlo, a merluza; do corvo, a corvina, etc. É moi curioso o caso dos caimáns. Herodoto (Historia) aclara que crocodilo era o nome grego dos lagartos. Cando os gregos coñeceron Exipto, extenderon o nome a ese réptil xigantesco que atoparon no Nilo (e no Sahara). Ou sexa, o lagarto deulle nome ao crocodilo. Cando os españois chegaron a América, atoparon crocodilos. Nunca os viran. Como lles chamaron?: Lagartos. Aínda así lles chaman os latinos norteamericanos (nos debuxos animados dobrados en México vía eu as fazañas do "lagarto Juancho"). Cando chegaron os ingleses chamáronlles co nome español, mal pronunciado: un lagarto! A ligator! Aligator. Sendo eu neno, un veciño da miña idade, o Juanito, apareceu a xogar cunha figuriña de plástico dun crocodilo. Díxenlle: préstame o crocodilo! El dixo: non é un crocodilo, é un águila-Tor. Eu: home, é un crocodilo, ou será un caimán. E o Juanito: é un águila-Tor, que mo dixo meu pai.
Tardei anos en descubrir o misterio: era un aligátor.

Amizade Ga(li)za-Israel

2008-04-29T13:04:00.002+02:00

Esta foto tamén está manipulada?

CHUPASANGUES DE CINE

2008-04-27T13:33:00.002+02:00

A comenzos dos anos 60 (era eu cativo, non podía ter máis de seis ou sete anos), proxectáronse en Lugo algunhas películas de terror: Drácula, Frankenstein, O home-lobo, A momia… Nunca souben ben que versións foron as que se proxectaron neses anos, todas seguidas, en poucos meses. Non souben se foran as versións americanas en branco e negro (Drácula, 1931, Tod Browning –ou Karl Freund?-, con Bela Lugosi no papel do vampiro; Frankenstein, 1931, James Whale, con Boris Karloff no papel de monstro; A momia, 1932, Karl Freund, con Boris Karloff; A noiva de Frankenstein, 1935, James Whale, con Boris Karloff; O home lobo, 1941, Curt Siodmak, con Bela Lugosi e Lon Chaney jr.; A sombra de Frankenstein, 1938, Rowland V. Lee, con Boris Karloff; Frankenstein e o home lobo, Roy W. Nelly, 1943; A zíngara e os monstros, 1944, Erle C. Kenton; A mansión de Drácula, Erle C. Kenton, 1945. Nestas dúas últimas películas aparecían xuntos Drácula (John Carradine!), o lobishome (Lon Chaney jr.) e a criatura (Glenn Strange)) ou as inglesas da Hammer, máis atrevidas e con moito sangue vermello (Drácula, 1958, Terence Fisher, con Peter Cushing e Christopher Lee; A maldición de Frankenstein, Terence Fisher, 1957). E nunca o souben porque eu, daquela, era moi neno e, naturalmente, non vin esas películas.

Que non as vise non quere decir que non as soubese de memoria. Sabíaas, escena a escena. Cando, varios anos despois, puiden velas no cine (a televisión só estaba nacendo e como moito vía nela “El Virginiano” e “Bonanza”), non me colleron por sorpresa.

Nas tristes tardes do franquismo as cousas eran así: na fin de semana (de venres a domingo) os cines proxectaban “estrenos”, o resto dos días repoñían películas vellas. Pensándoo agora, unha marabilla. Porque aínda que os estrenos non o eran (unha película estrenada en USA tardaba anos en chegar a España. Cando se estrenaba en Madrid iniciaba un percorrido por provincias. Había poucas copias, e estas ían de cine en cine. Cando chegaban a Lugo pasaran meses, ou anos. E moitas películas non se estrenaban ou eran víctimas da censura), a posibilidade de ver filmes antigos constituía unha realidade. Se xuntamos iso aos ciclos que despois se puideron ver na televisión, que rica formación cinematográfica tivemos os nenos da miña xeración, en comparanza coa brutal miseria que teñen que soportar os desta, e aínda se atreven a decir que estamos na “cultura audiovisual”. Cultura?

Lugo era unha cidade escura, sen luz. Rúas desertas case sen farolas, carrís sen unha bombilla e sen casas, muros altos, sabugueiros e piñeiros, chousas, valados, o medo omnipresente aos chupasangues e ao coche do chupasangues, pouca construcción e moitas sombras cando saíamos do colexio cara a casa. Invernos longos, tardes pasadas nos portais, onde os nenos, á luz escasa da única bombilla, ou sen ela, escoitabamos como os maiores nos contaban as películas que eles, xa mozotes, puideran ver. E esas películas eran sempre as mesmas: Drácula, Drácula, Drácula…

APOTEOSE DA LENDA URBANA: ÚLTIMOS AVATARES

2008-04-14T16:41:00.001+02:00

Aínda perduran os mitos soterrados pola enxurrada do cristianismo ou disimulados, disfrazados e caracterizados cun hábil verniz cristianizante. Por iso os evemeristas din que non existen e que os “mouros” son un reflexo en negativo dos propios labregos. Enorme disparate! Sinalemos, porén, que este paradoxo non fai máis que confirmar a desteoloxización do propio mito: pasamos de mitos panteístas e animistas a mitos cristiáns xa case abandonados. De deusas en todos os castros, a un só deus nas igrexas. E os miragres dese deus son xa incribles…semellan contos.

Desapareceron, por tanto, o conto, a lenda e o mito? Vai desaparecer a literatura oral? Pode o ser humano vivir sen mitos, sen contos e sen lendas?

A resposta é nos tres casos non. Os contos deron paso aos chistes (chistes, pero non na terminoloxía de Aarne), que son contos de transmisión oral con tendencia á brevidade e ao ridículo, a ser estupefacientes e enxeñosos e nos que xa nin recoñecemos a sombra de ningún deus: están apegados á realidade. Son hiperrealistas. E abundantísimos.

O auxe da ciencia no século XIX e XX abocounos a unha situación na que as masas configuraron un mito novo, a propia ciencia, que vén sustituír ás vellas crenzas. Así, os novos mitos (que funcionan exactamente do mesmo xeito que os vellos) xa non se refiren a deuses, pero si a personaxes invisibles, extraterrestres, etc. Iso si, sempre cun verniz científico. Estamos no reino das pseudociencias: a ufoloxía, a criptozooloxía, o curandeirismo. Un a un, os relatos coinciden punto a punto cos relatos da antigüidade sobre anxos, fadas, mouras, monstros, deuses, etc. Son pezas narrativas caracterizadas pola verosimilitude e o intento de explicación das orixes e, como sucedía cos vellos mitos, tenden a confundirse coa lenda (agora aínda máis, pois os OVNIS aparécense en tempo inmediato).

E a lenda? A lenda tamén mudou. Agora temos a lenda urbana, moderno avatar sen seres míticos, mais con testemuñas (un amigo dun amigo), lugares reais, tempo inmediato, narrada como un sucedido auténtico, relacionada coa vida moderna e tan, tan boa, que é demasiado boa para ser certa. Así as define Jan Harold Brunvand: Estas fábulas populares describen feitos supostamente reais (aínda que estraños) que lle sucederon a un amigo dun amigo. E xeralmente cóntanas persoas fiables cun estilo crible, porque eles cren que son certas. Os escenarios e feitos das lendas urbanas son realistas e recoñecibles (casas, hoteis, oficinas, centros comerciais, estradas, etc.) e os seres humanos que as protagonizan son persoas normais. Pero os incidentes estraños, cómicos ou aterradores que acontecen van un paso máis alá do crible. E niso estamos, na apoteose da lenda urbana, última (de momento) mudanza de algo inmortal que xa non fala de heroes, de deuses, de trasnos, de demos, de fantasmas, de aventureiros, de muiñeiros, de cregos, de cabaleiros, de namorados, nin sequera de persoas normais pero afortunadas, senón, sinxelamente de ti, de min e do veciño do sexto. Iso si, pásalles cada cousa!

Aquilino Ribeiro

2008-04-06T13:24:00.003+02:00

Aquilino Ribeiro, un dos autores cume da narrativa portuguesa do século XX, naceu en Sernancelhe, Carregal de Tabosa, nas Terras do Demo, na Beira Alta, en 1885 e morreu en Lisboa en 1963. Foi novelista (Andan faunos polos bosques, A batalla sen fin, A casa grande de Romarigâes, O home que matou o Demo, Cando os lobos ouvean, Terras do Demo, Fillas de Babilonia, Aventura marabillosa, Mónica, O arcanxo negro, Lápidas partidas, Cinco reis de xente, A vía sinuosa, etc), contista (Camiños errados, Estrada de Santiago, Xardín das tormentas, Cando lle cae a pluma ó Gabilán, O Malladiñas, etc), autor teatral (Caída no Inferno, O manto da Nosa Señora), ensaísta sobre literatura e arte, autor de libros de viaxes e impresións, pintor dos costumes populares (Aldea -Terra, xente e bichos-, O home da nave), historiador (Príncipes de Portugal, Portugueses das sete partidas, Constantino de Braganza), crítico literario, biógrafo, etnógrafo, polemista, traductor ó portugués de Cervantes e de Xenofonte, historiador dos costumes relixiosos (O libro do menino Deus) e autor de libros para nenos (Romance da Raposa e Arca de Noé, IIIª clase). Escribiu máis de 60 libros.

O seu primeiro libro, O Xardín das tormentas, 1913, saíu cando tiña 28 anos e foi unha revelación. Aquilino fixo visible un mundo rural de gran forza dramática. Moitos dos seus libros xiran en torno a ese mundo, que moito debeu de amar. Foi un rexionalista literario e un esquerdista político. Por ser demócrata e de esquerdas, por defender ó seu pobo e buscar a xustiza, foi perseguido no seu país e tivo que exiliarse a Francia en varias ocasións. Estudiou en Lamego e na universidade de Viseu, Filosofía e Teoloxía, foi cristián e revolucionario. En 1907, ós 22 anos, era conspirador en Lisboa. Estoupoulle no cuarto que ocupaba a dinamita que tiña gardada para o Comité Revolucionario, e metérono preso. Fuxiu, foi a Franza. Escribiu en París o seu primeiro libro. En 1914 volveu a Portugal, foi profesor na Liceu Camoês e conservador da Biblioteca Nacional. En 1917, ano da revolución rusa, tiña 32 anos. En 1927 volveu a París, co movimento revolucionario de Febreiro. Regresou a Portugal en 1928, foi detido e volveu fugarse. Loitou sempre contra as longas dictaduras (Salazar, sobre todo) que aferrollaron o seu país neste século.

Foi un escritor de vangarda e ó mesmo tempo recuperou para a lingua literaria multitude de arcaísmos e ruralismos. É por eso máis difícil a súa versión a outros idiomas. Pero tamén é máis auténtica a súa obra e está máis preto do pobo que lle deu o ser. A crítica sinala que na súa literatura aparece a máis rica experiencia artística do noso tempo en Portugal. Sitúano á altura de Camilo Castelo- Branco e de Eça de Queiroz. Óscar Lópes afirma que o máis abondoso e ricaz portugués literario desde Camilo é o de Aquilino.

Ribeiro é un depurado estilista. A ciencia do seu estilo tíraa das vellas crónicas, fai incursións na lingua rústica e na fala suburbial e coloquial das cidades, nas xergas locais. Ten unha notabilísima erudición, disimulada cun ton familiar, ás veces sarcástico ou violento, ás veces amable. A súa preocupación formal non diminúe, senón que se acentúa nos relatos para nenos. Vemos no Romance que rico e divertido é o idioma no que escribía.

Son tres os principais rasgos que se sinalan na súa obra: A revelación da forza profunda e bárbara do mundo rústico, unha mística pagá e materialista, unha confusión de homes, animais e terra; a atracción da urbe e unha visión cosmopolita, non contradictoria coa anterior; e un escepticismo sorridente ó estilo de Anatole France, de quen foi admirador confeso. Xunto a esto podemos engadir o uso de motivos bíblicos nas súas alegorías, unha visión comprometida, pero non panfletaria, e o realismo vivo e pintoresco, nada plano nin simple, afastado do costumismo. As Terras do Demo, onde naceu, son pobres terras de toxeiras, xestas, codesos, que tal vez marcaban o límite sur da Gallaecia xa anterior a Roma. Por eso as súas tradicións, a súa cultura material e espiritual son galegas. Case toda a obra de Aquilino conta esa vida como era nos séculos XIX e principios do XX. Por eso, como dixo Ferrín, contén unha substancia secreta que lles fai confidencias cómplices ós galegos de hoxe. Aquilino logrou cristalizar a topografía real e máxica do seu país. Con el empeza unha xínea de escritores de grande altura na frase, no léxico e no estilo. Desa caste son Miguel Torga e Bento da Cruz.

El País de Nunca Hamás

2008-04-06T13:15:00.002+02:00

O bricbarca

2008-03-29T20:11:00.001+01:00

Aquel barco pirata era un bricbarca

de sólida madeira de carballo

e paseaba nel, de couso a arca,

ese torvo e magnífico espantallo,

o vello capitán, que a cada paso

golpeaba coa perna artificial

nas táboas da cuberta, e por acaso

bramaba contra o ben e contra o mal.

Aquel barco pirata era un bricbarca

e o vello capitán pasaba as horas

contando os pasos e a tripulación,

e gobernaba ao chou, coma un monarca,

e soñaba co brillo das ardoras

e cun ovo de morto tiburón.

(Extraído do libro "Piratas polo Miño")

APOTEOSE DA LENDA URBANA: A LENDA E O MITO

2008-03-29T16:57:00.000+01:00

A lenda é un xénero no que se pretende verosimilitude, por iso o narrador cóntao como certo (e el mesmo cre na súa verdade), como un sucedido do que hai testemuñas coñecidas e fiables (un familiar, un amigo, o amigo dun amigo), e localízao nun lugar en un tempo inmediatos ou cando menos recoñecibles. Son sucedidos narrados como se acabasen de pasar ou como se pasasen en tempo non remotos, senón “accesibles”. O motivo disto é que a lenda conta algo que semella irreal, pois nela interveñen, de novo, personaxes sobrenaturais como fantasmas, trasnos, meigas ou mouros, e de que o crea quen o conta e quen o escoita depende todo o seu efecto. Mais tamén na lenda, co paso do tempo, houbo un aggiornamento, e apareceron as “neolendas” que xa non se sitúan en tempos inmediatos, senón en tempos antigos (mais recoñecibles: na Idade Media, no tempo dos señores feudais…) e, polo tanto, os testemuñas xa non se coñecen. A neolenda non perde totalmente a súa verosimilitude porque segue localizándose nun lugar ben coñecido (nun castelo, nunha aldea). Pero sóanos a afastada e a que non nos incumbe. Ten o seu aquel, seu atractivo, pero atinxe máis a heroes humanos, ou a antiheroes, como os señores feudais, que a seres míticos. E non nos fala de maxias, encantamentos, tesouros, trasnadas, senón máis ben de crimes, apuñalamentos, vinganzas, misterios. De novo observamos un proceso de humanización, de perda da marabilla, como ocorreu no conto. Aclaremos que a arqueolenda, a lenda orixinal, aínda está viva. Pero máis viva estivo nos “séculos escuros” e nas épocas nas que Deus estaba, literalmente, en todas partes. A neolenda tivo os seu esplendor no romanticismo, nos séculos XIX e XX, na desamortización, no nacemento da literatura fantástica.
O mito é un xénero con características compartidas polo conto e pola lenda, mais moi distinto a estes. Por un lado, como a lenda, cóntase como algo verdadeiro (é verosímil) porque atinxe ás crenzas máis fondas dunha sociedade e explica a orixe das cousas, do mundo, da sociedade, da xeografía e dos animais e plantas. Polo outro, non presenta testemuñas (non pode presentalas) e sitúase en tempos remotos, nos tempos primixenios ou directamente fóra do tempo, e ademais case sempre sen precisión de lugar, como o conto. O mito fala dos deuses, dos heroes semidivinos, do tótem, dos animais totémicos. Cando cambian as crenzas dun grupo humano, os vellos mitos semellan contos haxiográficos ou lendas (se se presentan localizados). Por iso moitos mitos galegos pasan por contos de animais e os mitos fundacionais das nosas pedras , montes, ríos, castros, pontes, por lendas (e non o son) de mouras. Os mitos actuais (que os hai ou había) non se recoñecen tampouco como tales e pasan por verdades (os mitos cristiáns, os de Virxes, Santos, Cálices, etc.). Nunca se insistirá bastante nesta idea: existen mitos propiamente galegos, son realmente mitos e non contos nin lendas.

RANDEEIRA DO NENO MORTO

2008-03-24T13:37:00.001+01:00

Un neno, un neno abatido polos disparos do exército israelita un neno morto cun tiro
no ollo esquerdo un neno morto cando saía da súa casa morto cando saía da súa casa
un neno morto cando cazaba paxaros con liga un neno morto cando cazaba paxaros
un neno morto cando viña da escola co seu pai contra un muro, cun tiro no bandullo
mentres o seu pai o tapaba coas mans co corpo, coa mochila ao lombo, viña da escola
un neno morto por disparos do exército israelita cando saía da súa casa para xogar
unha nena ai enterrada baixo os escombros da casa derruída pola bomba do avión
un neno desangrado porque esa ambulancia non pode atravesar a liña de control
un neno asasinado cunha pedra na man, non tiña sequera tirafonda, asasinado
un neno esmagado baixo o carro blindado a pel pegada no asfalto, un neno
un neno morto a tiros ah cando saía da casa para cazar paxaros con liga
morto cando viña da escola, coa mochila ao lombo e merendando pan
morto mentres seu pai berraba e o tapaba co seu corpo dos disparos
un neno morto con tódolos seus seis irmáns baixo os cascotes, un
era un neno, era un neno, era un neno, era un neno, era un neno
unha nena neniña que cantaba anainas e brincaba á raiola
unha nena mociña que levaba das mans as súas irmás
unha nena de ollos negros e azuis, ollos como ceos
esa nena que saía da escola, que ría, que soñaba
esa nena mordida pola morte, as tempas rotas
esa nena, ese neno, esa nena, ese neno, esa
un neno abatido polas armas americanas
un neno abatido polos soldados, era
era un neno e está morto, morto
un neno abatido cando saía da
súa casa para cazar paxaros
con liga, un neno morto,
era só un neno neno
esa nena, ese neno
era o teu neno,
era túa nena
un neno
neno
meu
teu

Frederic Remington (1861-1909)

2008-03-20T17:20:00.004+01:00

Edward S. Curtis (1868-1952)

2008-03-20T17:16:00.005+01:00

George Catlin (1796-1872)

2008-03-20T16:59:00.008+01:00

Borralleira

2008-03-18T21:32:00.004+01:00

É exquisita e suculenta esta nova bitácora, que gustará aos gurmands ingleses e galegos.

A TORRE DE BABILONIA

2008-03-17T19:42:00.002+01:00

A señora Piedad, que era, se mal non lembro, da Piringalla, cosía polas casas. Na nosa non quedaba a durmir, si a xantar. Eu víaa con ollos de neno darlle á máquina cos pés e facer correr as pezas baixo a agulla. Viña, supoño, cun ritmo estacional e quedábase uns días. En ocasións, contaba cousas incribles ou descoñecidas. Díxome que vira unha cobra con ás onda o río, en Meilán. Eu, que xa algo lera nos libros de Ciencias Naturais, discutíallo. Que non existen as cobras con ás, que son réptiles, dicíalle. Que si, neno, que sempre as houbo, dicía ela. Estabamos en dous planos distintos, incomunicables, en dous mundos paralelos, eu no da ciencia, o empirismo e a superstición da modernidade; ela, no da maxia, a tradición e a superstición da relixión. Só moito máis tarde empecei a comprender aquelas cousas. Claro que si, que no bestiario galego hai cobras con ás. Os dragóns galegos son serpes xigantescas, con pés e ás. Son extraordinariamente feros e voraces e moi lonxevos. Cando lles chega a hora de marchar din unha enigmática frase, que é sempre igual, e que tamén din as serpes voadoras:
Pra Babilonia vou
mal haxa quen me viu de novo e non me matou.
Non se entende se preferirían estar mortos antes que ir a Babilonia ou se reproducen o pensamento dos homes que os consideran malignos e agora xa non poderán matalos. En todo caso, Babilonia debe estar inzada de enormes réptiles.
Co paso do tempo, ao saber que o Codrile normando é unha cobriña que nace dun ovo de galo, aos sete anos sáenlle ás e vaise voando a Babilonia, lugar das abominacións e dos monstros, asaltoume unha dúbida. ¿Que é a Torre de Babilonia? ¿Por que as cobras se dirixen precisamente alí?
Xa se sabe que Babilonia é Babel, o mítico lugar da Torrre da confusión, esa Torre que ofendeu a Deus. Babilonia é unha cidade de Oriente, en Terra de Caldeos, onde van as serpes aladas e os dragóns cando se fan vellos. Babilonia é a vella capital da Mesopotamia, a hoxe invadida terra de Irak. O lugar onde andaron desterrados os xudeos. Advirte Cirlot que Babilonia simboliza a existencia dexenerada, caída e corrompida. É o reverso de Xerusalém (da Cidade Celestial) e do Paraíso. Significa na Cábala a entrada e saída do espírito na materia. Ou sexa: o outro mundo, os Infernos.
Pero eso non aclaraba suficientemente o mito, extendido por toda Europa. Así que seguín dándolle voltas, ata que lin que Benjamín de Tudela, que viaxou por alí en 1173, escribiu que os dragóns infestaban as ruínas do pazo de Nabucodonosor en Babilonia, deica facelo inacesible. Os seus escritos publicáronse en latín, hebreo, castelán e francés, facéndose rapidamente coñecidos. Séculos máis tarde, escribe Mandeville sobre a Torre de Babilonia (evidentemente as ruínas dun pazo, en teoría as da torre de Babel) : Pero é un sitio aquel no que calquera home se arriscaría permanecendo preto do camiño, pois todo está deserto e cheo de dragóns e grandes serpes, e cheo de diversas bestas velenosas todas por alí (The Voyages of Sir John Mandeville, J. O. Halliwell, London, 1839).
Como se fixo popular a idea de que a torre de Babilonia, lugar maldito, está inzada de dragóns, pasouse a pensar que as cobras aladas marchan alí. Diso dedúcese que é a porta do outro mundo, do máis alá. Ou sexa, un equivalente da torre de cristal, do castelo de irás e non volverás, do castelo do loro, etc. Nun conto popular portugués, recollido e publicado no século XIX por Adolfo Coelho e titulado, precisamente, A Torre de Babilónia, dise:
É a Torre de Babilónia;
Quem lá vai, lá fica e lá mora.
ou: Quem lá vai nunca de lá torna.

Carracha Parda

2008-03-17T19:20:00.002+01:00

Hai cousa duns 20 anos, escribín unha novela que uns chaman fantástica e outros marabillosa, e moitos “cunqueiriana” (sic). A novela, despois de varias vicisitudes, gañou o premio Manuel García Barros e publicouse (mutilada) en 1991, co nome “Historia dun paraugas azul”. En 2006 reeditouse íntegra. Seica era cunqueirista e fantástica, polo tanto, na boa lóxica dos escolastas do neorrealismo, escapista, descomprometida e “de evasión”. Bah, que non reflectía a realidade, nin a explicaba.
Un dos personaxes da novela, un tirano que goberna a cidade, chámase Carracha Parda, quen formou a súa cabalaría con bárbaros xinetes chegados das terras máis alá das Fragas. A Cidade, Liunamore, ten unha muralla con cinco portas orixinais, un pazo cunha alta torre e outro, o do tirano, situado a carón da “Porta Falsa”, moitos outros pazos, unha praza maior, pombas entre as árbores negras, soportais nos que resgardarse nos días de chuvia, un cantiño a beiras da murallas, casas baixas, rúas retortas, lousados de pizarra, escaleiras de pedra, fontes nas que beben os nenos, outra praza coa imaxe dunha aguia, un río a carón, alá abaixo, no que se reflicte unha vella ponte, unha basílica, un burgo beiras do río ata o que leva unha calzada romana. A porta do Oeste queda estreita e fonda, case disimulada polo adarve. Tamén hai o campo do castelo e o campo da forca, unha rúa con tabernas nas que se beben os viños que chegan do sur, un foxo por fóra da muralla, un acueducto que trae as augas desde a Chousa, situada ao norte, unha Praciña da Herba, diante do cárcere, en fin. A cidade está ao final dunha chaira. A súa veciña do norte, no medio da chaira, ten un castelo poligonal, a Torre dos Handrada.
Carracha Parda é pequeno, rácano, ten a cabeza grande e deforme, abombada, usa lentes, ten os dentes agudos e afumados, como a pel, leva o pelo curto, usa chaqueta de corte e camisa, é enormemente corrupto e traidor non só ao pobo e ao rei, senón ás súas propias masnadas. Xa todos sabemos que as carrachas viven de zugar o sangue dos demais e que os excrementos (humanos) adoitan ter unha determinada cor. Eses son lugares comúns. Como o de que a literatura realista é a que describe a realidade.
Na novela hai maxia e rebelión, cousas que, xaora, non hai na realidade. Como é unha novela do marabilloso, os personaxes son arquetípicos. ¿Non? Na realidade non hai xente así. Va que non. Tampouco hai cidades así. Nin ogros traga palabras, como un que sae aquí e que está manipulado polo tirano. Fala e parece que engole as sílabas. É a mellor baza dos partidarios do dictador. Ata hai unha revolución, esa cousa que fai tremer a tantos.
Como a miña non é unha novela realista nin ten nada que ver coa realidade, ningún personaxe é trasunto nin presunto nin nada que teña que ver co unto. E polo mesmo a miña non é unha novela comprometida nin serve para transformar o mundo. Para iso xa están os costumistas, dicíndonos o mal que viven os obreiros e canto lles doe a alma antes de se erguer a almorzar. Iso si que é compromiso co ser humano. A miña, en cambio, é unha novela artúrica. Se vostede, lector, quere entender o mundo, non a lea: eu ando sempre nas nubes.
Estoutro día, ao ir almorzar, abrín un xornal que se edita na miña cidade e leva un nome paradóxico (ou paródico) e, discúlpenme porque eu estou a diario ollando a trasantonte, ao ler os titulares lembrei a historia do paraugas azul. Un que é así de raro. E así de extemporáneo. Repito: esta novela evasiva publicouse en 1991. Quince anos non son nada.
Edicións Xerais tivo a ben reeditala recentemente. Só me queda agradecérllelo.

APOTEOSE DA LENDA URBANA: O CONTO

2008-03-16T20:33:00.001+01:00

A literatura de tradición oral (ou, se o preferimos, de transmisión oral) maniféstase, en canto á narrativa e en prosa, en tres xéneros principais: o conto, a lenda e o mito. No caso do conto, o narrador asume que está contando algo inverosímil, non pretende que o tomemos por certo, o oínte comprende que se trata dunha fábula fóra do tempo, situada nun país inexistente ou moi afastado, con personaxes arquetípicos ou míticos (conto marabilloso e relixioso), con múltiples peripecias rocambolescas e amores inextinguibles, felices ou desgraciados (conto novelesco e romántico) ou con sucesos ridículos e hilarantes, pero francamente imposibles (chistes e anécdotas, contos do ogro parvo, contos de costumes). Para remarcar o seu carácter de ficción, o conto leva unhas fórmulas de entrada e de saída que teñen a función de suspender a credibilidade do espectador, de avisalo de que se entra e se sae do inexistente.
Os especialistas consideran que os contos marabillosos foron os primeiros e son os verdadeiros contos. De feito, os personaxes dos contos novelescos e románticos e dos do ogro parvo son prácticamente os mesmos, coa única diferencia de que non hai seres míticos, nin probas que se superen coa axuda de obxectos máxicos nin inimigos sobrenaturais. Aínda así, hai probas que superar, golpes de sorte e picardía ou habelencia dos protagonistas. Por poñer un caso ben coñecido, no conto marabilloso pode aparecer un burro que cague ouro, moedas de ouro, como no conto chamado “O burro, a mesa e o pao” (vid. Cabalo Buligán, Contos de maxia I). No novelesco ou no de costumes (“chiste” na terminoloxía de Aarne) o burro aparece, pero xa non caga ouro. Precisamente o protagonista engana a outro facéndolle crer que o burro caga ouro (como no conto galego “Crispín e Bastián”, vid. Cabalo Buligán, Contos de parvos e pillos, II). Todo ocorre como se os heroes, deuses encubertos, antepasados epónimos, devanceiros míticos ou totémicos e semideuses dos primeiros contos se convertisen co paso do tempo en persoas normais ás que lles suceden cousas só aparentemente normais. Xa non son os nosos antepadados os protagonistas: somos nós ou outros coma nós. E isto non podemos máis ca consideralo como un signo do progresivo abandono da mitoloxización do mundo e da natureza na conciencia dos seres humanos, é dicir, como un síntoma do abandono de Deus (dos deuses) e a súa sustituición polos propios homes. O sobrenatural, o máxico, xa non se tragan con facilidade. Na prehistoria, na Idade Antiga e na primeira Idade Media predominaron sen dúbida os contos marabillosos, mais avanzada a Idade Media, no Renacemento, na Idade Moderna e na Contemporánea tales marabillas decaeron e os contos novelescos e románticos e os de burlas e sarcasmos tiveron a súa idade de ouro (vid. O Decamerón, o Heptamerón, os Contos de Canterbury, a maior parte dos contos das Mil e unha noites, O Conde Lucanor, O Sendebar, etc).

A noite

2008-03-16T20:31:00.002+01:00

A noite
toda chea de sombras e soños recurrentes e farolas acesas
e música das ás das couzas e das avelaíñas e os morcegos espléndidos,
e de auga dormida, da eclosión dos ovos dos cínifes, de ratos viaxeiros
que percorren as estancias das casas e os soutos e as bodegas
e as beiras derrubadas dos pacíficos ríos,
de asasinatos e da premeditación agochada dos asasinatos,
de beodos mexando contras as esquinas rotas,
de mulleres nos cornellos, apoiadas contra a luz da lúa,
de marés misteriosas que visitan os lugares esquecidos ata o día seguinte,
de obxectos desprezados, de moedas caídas,
de xoguetes inmóbiles e de camións do lixo,
de policías insomnes e de delincuentes somnámbulos,
de charcos onde aboian aceites derramados,
de gatos e conspiradores
e de poemas inconclusos.

CARRACEDO

2008-02-26T14:19:00.003+01:00

DENTRO DO INTERESANTE CURSO SOBRE A NOVA MATERIA DE "CIENCIAS PARA O MUNDO CONTEMPORÁNEO" ORGANIZADO POLO CEFORE DE LUGO E MÁIS EN CONCRETO POR INÉS BEN, ASISTIMOS Á MÁIS QUE MAGNÍFICA CHARLA DE ÁNGEL CARRACEDO SOBRE XENÉTICA, XENÓMICA E XENÉTICA DE POBOACIÓNS. TODO, A EXPOSICIÓN, A AFABILIDADE E AS SÚAS RESPOSTAS ÁS PREGUNTAS QUE LLE FIXEMOS, DE AUTÉNTICO NIVEL HUMANO E CIENTÍFICO.UNHA MARABILLA.MÁGOA QUE O TEMPO NON DESE PARA MÁIS.

PARARELISMOE ENTRE LUG E WOTAN

2008-02-26T14:17:00.003+01:00

O nome do deus Lug, Lugo, Lucus está relacionado co do lobo Lupus, Lykos. Ten a mesma raíz. O lobo (animal nocturno, sol nocturno) é un dos animais de Lugos, que porta unha pel de lobo. É un deus totémico na súa orixe. Sen ser o deus principal, resulta o máis importante. É o deus dos mortos, o Señor dos mortos. O nome Lug significa nalgunhas linguas celtas (alobróxico) corvo. O corvo (Bran) é outro animal de Lugo, por ser sicopompo e estar asociado ao outro mundo (din no Vicedo que os corvos son “levadores”). Plutarco di que Lug é o Corvo de Cronos. Lucos é nome asociado co da madeira, co do bosque (“lucus”). Co bosque sagrado, coa sabedoría. É o “deus sabio”, o “múltiple artesán”. A sabedoría recíbese, por inspiración súa, en santuarios no medio do bosque. É a “sabedoría do Carballo”. A palabra druida está relacionada co Carballo (drus) e coa sabedoría. El mesmo recibiu a sabedoría dun salmón. Lug é vidente, porque é un deus “cego”. É neto de Balor, que só ten un ollo perverso (é un cíclope) e para loitar pecha un ollo, convertíndose de facto en chosco.
Os romanos identificárono con Mercurio, chamáronlle Mercurio galo. É o deus dos camiños, dos viaxeiros, dos ladróns, dos comerciantes (que, a ollos dos galos, eran case a mesma cousa). Como Hermes, por certo. Preséntase coma un vello con capa e carapucha na senlleira corredoira. É un deus da guerra, mais por ser mago ca por ser guerreiro: loita coa súa maxia contra o inimigo. É un mago poderosísimo. Cando fai maxia pecha un ollo e tense nunha soa perna, coma un grou. Ás veces, leva un martelo. É o deus do raio, do trono, da lanza, da tempestade. É representado cunha lanza. É tramposo, mentireiro, ladrón. Lug domina todas as artes, é médium, poeta, patrón dos poetas, curador. Todos os seus fillos son heroes. Ten un caldeiro que resucita aos guerreiros para que sigan loitando.

Wotan vai acompañado por dous lobos, é o Señor dos mortos. Sen ser o deus principal, resulta o máis importante. Leva con el dos corvos, Hugin e Munin. O seu nome relaciónase co da madeira, do bosque : Wood. Tamén coa sabedoría: Wutt. Está en relación cos magos do bosque, cos chamáns, cos “homes-medicina”, cos guerreiros que se enfurecen, coas viaxes ao máis alá, co uso sagrado das drogas, cos carballos. É un “deus cego”, é vidente. Recibiu a sabedoría dun espírito acuático, Mimir. Para iso debeu perder un ollo, é de feito chosco, ten só un ollo; é unha caste de cíclope.
Os romanos identificárono con Mercurio: O mércores é en inglés Wednesday. É o deus dos camiños, do comercio, dos ladróns e dos viaxeros, el mesmo un viaxeiro con capa e carapucha no medio das corredoiras. É un deus combatente que usa a maxia, é o deus da guerra e dos guerreiros que o acompañarán no Paraíso. É o deus do martelo, porque é o deus da temmpestade, do trono, do raio, das nubes entolecidas polo vento, da “ Cacería Salvaxe” ou “Comitiva de Odín”.
É o deus ladrón e mentireiro, tramposo, o deus do venablo e a lanza. Domina as artes, é médium, poeta, patrón dos poetas, curador, os seus fillos son heroes, é o deus dos heroes. Os guerreiros mortos resucitan cada día e seguen loitando, non importa cantas veces morran.

Ta-Shunka-Witko e o amor

2008-02-24T20:20:00.003+01:00

Como non me interesan os habanicos, escribirei de algo nada relacionado: de Tristán e Isolda, perdón, de Lanzarote e Xenebra, perdón, de Majnún e Layla, perdón, de Cabalo Tolo e Muller Bisonte Negro.
Cabalo Tolo, Crazy Horse, Ta-Shunka-Witko, no seu último nome sioux (é dicir, lakota. Antes tivo outros dous: Cabelo Rizado, O que Olla os seus Cabalos, e un co que se referían os indios a el, na súa ausencia: O Noso Home Raro). Leo na súa biografía (a de Larry McMurtry, que se pode atopar en Mondadori) que pasaba o tempo desexando a unha muller que non puido ter, Muller Bisonte Negro. Esta rapaza casara en 1863 ou 64 cun home de familia notable, Sen Auga, nunha voda amañada polo tío dela, Nube Vermella. Cabalo Tolo, que tería vinteún anos e estaba namorado, tomouno a mal. Vivía cos Malas Caras, o pobo dela, pero tan logo a rapaza casou, abandonou o campamento. Sen embargo el non casou e roldaba pola casa de Sen Auga. Así durante moitos anos. Moitos anos namorado, sen ser correspondido. Ou si. Ela tivo tres fillos de Sen Auga. El, aínda que de familia pobre, foi elixido polos oglalas un dos “Portadores da Camisa”, o que era un grande honor que o obrigaba a dar exemplo moral, preocuparse polos demais, exercer a caridade, defender á colectividade, ser bo guerreiro e cazador e prescindir do egoísmo. A pesar diso, o grandísimo Cabalo Tolo (que é unha figura militar comparable a César ou Napoleón, e un mito comparable a Cristo ou Arturo para os indios) seguía roldando o tipi de Muller Bisonte Negro. Ela podía divorciarse: non o fixo. El podía facer unha oferta por ela: tampouco o fixo. Conformáronse con este fino amor, do seguinte xeito: fugáronse xuntos un día que Sen Auga foi cazar. Brutal ruptura do costume. Cando volveu, Sen Auga pediulle prestada unha pistola a Touro de Mal Corazón (enténdase que este Touro, como o de Touro Sentado, alude en realidade a un macho de bisonte) e, rompendo tamén tódolos costumes ou leis non escritas dos lakotas, foi por eles, atopounos e disparoulle a Cabalo Tolo na cara. Non morreu. Sobreviviu. Para evitar unha guerra interna entre bandos sioux, Muller Bisonte Negro volveu con Sen Auga. Cabalo Tolo pediu como condición que non fose castigada, e non o foi. Sen Auga agasallou cun cabalo a Cabalo Tolo, como ofrenda de paz, e botoulle a culpa de todo a Anacos, o menciñeiro, dicindo que este lle dera a Muller Bisonte Negro un filtro que lle fixera perder a cabeza.
O cuarto fillo de Muller Bisonte Negro foi unha nena de pel excepcionalmente clara (no que se asemellaba a Cabalo Tolo e non a Sen Auga). A tribo obrigou a Cabalo Tolo a casar con outra muller, Chal Negro. Os anciáns da tribo, que consideraron a Cabalo Tolo culpable, por poñer en perigo a harmonía, quitáronlle a Camisa, por non antepoñer o interese da tribo ao propio. E como non había ningún sucesor digno, os “Portadores da Camisa” foron desaparecendo: non se nomeou ningún máis. A continuación, veu a devastación sobre a Terra dos sioux. Ao final, Cabalo Tolo foi traizoado por un dos seus, Pequeno Grande Home e asasinado polos soldados americanos e por Touro de Mal Corazón. Tamén foi morto Touro Sentado. E os indios agardaron, ou agardan, a volta dos seus líderes e a Danza dos Espíritos.
Se a historia non lembra a de Tristán e Iseo, baixe Deus e véxao. ¿Non é Cabalo Tolo un cabaleiro da Táboa Redonda? ¿Non é o seu adulterio causa da desolación? ¿Non é ao mesmo tempo Arturo e Lanzarote? ¿Non agardan os indios o Grial? ¿Non é Muller Bisonte Negro como Iseo? A parvada esa de que o amor foi inventado nunha corte provenzal e importado a París por Alíenor de Aquitania é de risa. Unha cousa é o amor, mesmo o amor conxuxal, e outra o fino amor, o amor cortés, a consideración da dama, que é o que si levou Leonor ao frío norte. O amor de perdición non é propio dos europeos, nin da Idade Media, nin da Idade Moderna. ¡Que presunción! O namoramento é un feito biolóxico. O amor tamén. ¿Que o inventaron os trobadores? Va que non. Só non cre no amor quen nunca o sentiu. ¿Que é logo isto?: Tanto amare, tanto amare, habib, tanto amare, enfermaron uellos gaios e agora.... etc ¿Os musulmáns non coñecen o amor? E isto: ¡Volveu a miña amada! ¡Deixade que pregoe a boa nova con todos os meus folgos, que a aperte nos meus brazos! Báteme o corazón pola cámara escura do meu peito como poldro sen freo ou como ledo latexar de peixe mentres a noite apousa sobre o estanque. Ti es miña, miña dona, eternamente miña, desde a primeira vez que, tatexante, dixéches o meu nome. ¿Eran provenzais os vellos exipcios?
¿E isto?: A súa coxa esquerda, privada dos sucos das miñas uñas, que o destino mantén desprovista dos colares de perlas que a cinguían outrora, e que sente saudade das caricias das miñas mans ás que estaba afeita ao final da nosa unión, que semella pola súa cor un tronco de plátano zumegando seiva.... ¿Era Kalidasa occitano?
Por certo, Cabalo Tolo ten agora a estatua máis grande do mundo: unha montaña enteira, a Thunderhead Mountain. É obra da familia de escultores Ziolkowski, que tardaron 50 anos en facela. Está en Dakota do Sur, nas Black Hills, Pa Sapa. Aos seus pés, un lugar que chaman Custer. Ironías do destino. Custer foi derrotado por Cabalo Tolo e volve ser derrotado. Ninguén sabe onde enterraron ao indio asasinado. Pero foi e ha volver.

Cada un fala da feira...

2008-02-24T20:17:00.001+01:00

Cada un fala da feira segundo lle foi nela

Un millón de euros?

2008-02-19T13:49:00.001+01:00

Libro e circo comparten tres letras.
Por iso hai quen os confunde.

Douscentos!

2008-02-18T18:31:00.002+01:00

Oh! combient de marins, combien de capitaines

O Escritor Atónito

2008-02-14T13:28:00.002+01:00

O Escritor Invisible ten 52 boas razóns e moitos miles de motivos para estar atónito ante os despropósitos do departamento de A. Barallo

O Escritor Invisible

2008-02-13T20:10:00.003+01:00

Balanço do filho morto

2008-02-11T14:11:00.000+01:00

Vinicius de Moraes

Balanço do filho morto
Homem sentado na cadeira de balanço
Sentado na cadeira de balanço
Na cadeira de balanço
De balanço
Balanço do filho morto.

Homem sentado na cadeira de balanço
Todo o teu corpo diz que sim
Teu corpo diz que sim
Diz que sim
Que sim, teu filho está morto.

Homem sentado na cadeira de balanço
Como um pêndulo, para lá e para cá
O pescoço fraco, a perna triste
Os olhos cheios de areia
Areia do filho morto.

Nada restituirá teu filho à vida
Homem sentado na cadeira de balanço
Tua meia caída, tua gravata
Sem nó, tua barba grande
São a morte
são a morte
A morte do filho morto.

Silêncio de uma sala: e flores murchas.
Além um pranto frágil de mulher
De encontro à mesa, à estante, à pedra mármore
Um pranto... o olhar aberto sobre o vácuo
E no silêncio a sensação exata
Da voz, do riso, do reclamo débil.
Da órbita cega os olhos dolorosos
Fogem, moles, se arrastam como lesmas
Empós a doce, inexistente marca
Do vômito, da queda, da mijada.

Do braço foge a tresloucada mão
Para afagar a imponderável luz
De um cabelo sem som e sem perfume.
Fogem da boca lábios pressurosos
Para o beijo incolor na pele ausente.
Nascem ondas de amor que se desfazem
De encontro à mesa, à estante, à pedra mármore.
Outra coisa não há senão o silêncio
Onde com pés de gelo uma criança
Brinca, perfeitamente transparente
Sua carne de leite, rosa e talco.
Pobre pai, pobre, pobre, pobre, pobre
Sem memória, sem músculo, sem nada
Além de uma cadeira de balanço
No infinito vazio... o sofrimento
Amordaçou-te a boca de amargura
E esbofeteou-te palidez na cara.
Ergues nos braços uma imagem pura
E não teu filho; jogas para cima
Um bocado de espaço e não teu filho
Não são cachos que sopras, porém cinzas
A asfixiar o ar onde respiras.
Teu filho é morto; talvez fosse um dia
A pomba predileta, a glória, a messe
O teu porvir de pai; mas novo e tenro
Anjo, levou-o a morte com cuidado
De vê-lo tão pequeno e já exausto
De penar – e eis que agora tudo é morte
Em ti, não tens mais lágrimas, e amargo
É o cuspo do cigarro em tua boca.
Mas deixa que eu te diga, homem temente
Sentado na cadeira de balanço
Eu que moro no abismo, eu que conheço
O interior da entranha das mulheres
Eu que me deito à noite com os cadáveres
E liberto as auroras do meu peito:
Teu filho não morreu! a fé te salva
Para a contemplação da sua face
Hoje tornada a pequenina estrela
Da tarde, a jovem árvore que cresce
Em tua mão: teu filho não morreu!
Uma eterna criança está nascendo
Da esperança de um mundo em liberdade.
Serão teus filhos, todos, homem justo
Iguais ao filho teu; tira a gravata
Limpa a unha suja, ergue-te, faz a barba
Vai consolar tua mulher que chora...
E que a cadeira de balanço fique
Na sala, agora viva, balançando
O balanço final do filho morto.

in Antologia Poética
in Poesia completa e prosa: "O encontro do cotidiano"

HITCHCOCK E AS PAPAS

2008-02-09T17:39:00.002+01:00

Aló polo 1964, tendo eu nove anos, meu amigo Jose, o Jose das Medias (José Real), que tería 12, contoume un conto. A min e a moitos outros, que faciamos curro. El non o lembrará, eu si. Daquela os nenos do barrio que cadraba entre O Castiñeiro, o Agro do Rolo, as Casas Baratas e o Camiño Vello contábamos moitos contos. Contos que lles oíamos aos maiores, xa ora, e que circulaban entre nós tal cal, sen moita discriminación. Ao revés, canto máis picante o conto, máis éxito tiña. Contos que procedían do campo, como os pais de todos nós. Contos que, en moitos casos, tiñan centos de anos, aínda que eu iso non o sabía entón. Cando, abraiados ao ver que se publicaban en galego os contos verdes casteláns e mesmo bretóns, sen haber ningún estudio nin edición dos galegos, sen que se lles concedese ningún aprecio nin se lles dese ningún valor, pois ao fin a ignorancia despreza canto ignora, cando, abrumados, digo, por este mostra de autoodio, decidimos editar unha recompilación dos contos pilleirentos galegos co nome de “Contos Colorados”, lembrei o conto do Jose. Púxeno no libro tal cal (teño unha memoria privilexiada). Aí vai:
Eran dous amigos e un casou e marchou para lonxe, vivir coa muller. Total, que pasaron os anos e non volveran verse, Pero un día o amigo solteiro tivo que ir para ó lugar onde vivía o outro e claro, o casado deulle casa e alegrouse moito de velo. A muller estabache moi boa, aínda era nova e o solteiro non facía máis ca mirar para ela ó escuso, aínda que ela ben que o notaba, que as mulleres para eso son o demo.
A primeira noite cearon e o solteiro quedou cunha fame doente, que aqueles eran xentes de pouca comida, e o que lle deron das papas que fixeran non lle chegou para un dente. Pero como eles comeran tan pouco coma el, e como xa perdera moita da confianza co seu compadre, deixou estar a cousa. No momento se deitaren, viu que só había unha cama, cousa que non foi problema ningún, porque nun extremo deitouse a muller, no medio o home e do outro lado o amigo, que non facía máis ca pensar nas papas e oír como lle ruxían as tripas baleiras.
A eso da medianoite viñeron chamar o dono da casa para que fose axudar a parir a unha vaca dos veciños, e claro, foi. Tan logo saíu pola porta a muller espiuse e, amosándolle as tetas ao amigo, díxolle:
¡Aproveita! ¡Veña, home, aproveita!
E vai el e sen que llo digan dúas veces lanzouse á artesa e púxose a lapar as papas.
Cando fixen as notas diste conto, que leva o número 106 no noso libro, non atopei o tipo no Catálogo Tipolóxico de Aarne e Thompson, polo que crin que , se cadra, se trataba dun conto propiamente galego. Só, como se pode ver, dimos cun moi semellante en Más de 21.000 refranes, de Rodríguez Marín.
Mais, repasando a entrevista de Truffaut a Hitchcock (O cine segundo Hitchcock) que, a pesar da miña boa memoria, xa esquecera, atópome co conto. Reproduzo literalmente unha vella historia licenciosa, como lle chama o Gordo:
A pesar da miña admiración por John Buchan, hai moitas cousas na película (39 escalóns) que non están no libro; como tal, a escea da noite que Robert Donat pasa co granxeiro e a súa muller inspirouma unha historia licenciosa moi antiga. Un granxeiro bóer da África do Sur, moi frugal, cunha enorme barba negra, ten unha muller moza, insatisfeita e famenta de sexo. O día do cumpreanos do home mata un polo e fai con el unha torta. É unha noite de trebón e ela agarda que a torta sexa unha sorpresa feliz para o marido. Pero el, enfurecido, repróchalle que matase un polo sen o seu permiso. Triste noite de aniversario.
Alguén peta na porta É un guapo estranxeiro que anda perdido A granxeira mándao sentar e dálle de comer. O granxeiro non deixa que coma moito e dille: “Coidado, iso ten que alimentarnos toda a semana”. A muller devora ao estranxeiro cos ollos e pregúntase: “Cómo podería deitarme con el?” O home quere deitar ao estranxeiro na caseta do can. A muller oponse e finalmente déitanse os tres na cama grande. O granxeiro dorme no medio. A muller faría o que fose para librarse do marido. Escoita un ruído, esperta e dille ao home: “Creo que liscaron as pìtas”. O home érguese, sae, anda polo patio. A muller sacode ao estranxeiro e dille: “Bule, bule, vén, agora é o momento!” O estranxeiro érguese rapidamente e... bótase á torta de polo.
A nota de Truffaut engade: esta historia foi filmada en 1951 por Carlo Rim para Les Sept Péchés Capitaux (Skecht, La Gourmandise).
Claro que, en 1964, o Jose non sabía quen era Hitchcock e moito menos Rim.
E agora a miña pregunta, cantos tesouros se perderon xa sen remedio? Non existía ninguna versión na Galiza (nin seguramente na Península) deste conto. Con cantos pasará o mesmo? Se o Jose non mo contase aquela afastada tarde, deste non quedaría nin rastro. En fin.

Negra i criminal

2008-02-09T17:23:00.000+01:00

Estivemos, con Diego Ameixeiras e Joaquim Ventura, na BCNegra 2008. Todo marabilla. Os cataláns (moitos na mesa redonda) pregúntanse por que non hai máis escritores galegos traducidos a castelán/catalán. Non soubemos contestarlles ben. Alén diso, amosaron interese e curiosidade polo noso. Hai que agradecerlle a Paco Camarasa, organizador do evento e propietario da librería "Negra i criminal", situada na Barceloneta, que nos convidase e que se amosase disposto a abrir no seu local unha sección de literatura policial galega.Beizóns e parabéns.

Amancio Amigo e o Meigo de Salamanca

2008-01-31T19:47:00.000+01:00

Amancio Amigo e o Meigo de Salamanca
2ª edición
Edicións Xerais de Galicia
ISBN 978-84-9782-484-2

Xudíos, hebreos, israelís, semitas, sionistas…

2008-01-31T19:36:00.000+01:00

Hai quen coida que todas ou case todas estas palabras son sinónimas. Hai aínda máis xente que as utiliza indiscriminadamente, sen darlles importancia aos matices, ben sexa inadvertidamente, ben de xeito calculado. E despois hai debates desvirtuados de raíz pola contaminación verbal (e ideolóxica, porque algunhas confusións non son nada inocentes e outras son francamente abusivas). E na confusión desta caste, na falta de matices, na falta de aprezo polo que di o outro, aínda que o outro sexa minoritario ou difícil de entender, no englobar a todos os que non pensan coma min no mesmo saco, está o principio do totalitarismo… que non sempre está onde se cre.
Probas do que digo: antisemita utilízase como se fose “antixudeo”. Todo aquel que é antixudeo é antisemita. Ergo, xudeo e semita son o mesmo. A onde nos leva isto? A que os árabes, que son semitas, son ao tempo antisemitas. Perfecto. Máis: é antisemita todo aquel que é antiisraelí. Logo semita, israelí e xudeo son o mesmo. Pódese ser xudeo e non ser israelí nin estar a favor de Israel? Débese poder cando vimos ata rabinos ultraortodoxos que renegan do Estado de Israel. Son antisemitas ou antixudeos?
Hebreo é sinónimo de xudeo e así se usa. Ou non é? Pois resulta que non. Hai xudeos que non son hebreos? Os falashas etíopes moi hebreos non parecen… Logo que son?
Todos os israelís son xudeos…ou se cadra non?
Todos os xudeos están polo regreso á Terra Prometida, son todos sionistas… ou haberáos que estean en contra e sexan, de facto, antisionistas?
Mellor será ir aclarando conceptos. E como isto está tan enguedellado, podemos errar. Agardemos que ningún sumo pontífice, presidente de sanedrín ou embaixador de Israel nos lance anatema. Digamos as verdades do barqueiro.
Xudeo é hoxe o que practica ou cre na relixión mosaica. Iso e mais nada. O xudaismo é unha relixión. Non é unha etnia, nin unha nación, nin unha raza. Primeiro, porque as razas non existen. O concepto de raza é acientífico e obsoleto. Segundo, porque os anos de dispersión (baixo os imperios mesopotámicos e o Imperio Persa, primeiro, baixo o romano e por todo o mundo, despois) non foron en balde. Ninguén pode crer en serio que non houbo mestura e apareamentos, influencias mútuas, intercambios. E ninguén pode pretender que non houbo “deriva xenética” polo efecto dun certo aillamento entre os diversos grupos de hebreos. Como tal, os sefardís son moi distintos aos askenazís. Os xudeos alemáns eran alemáns, e os xudeos galegos, portugueses, casteláns e cataláns, eran iso, galegos, portugueses, casteláns e cataláns que se diferenciaban na relixión. Dicir o contrario é racista ou xenófobo (con perdón). O que fixeron os chamados (mal) Reis Católicos foi unha canallada e un crime contra a humanidade: quitáronlles terras e propiedades aos que eran súbditos seus e compatriotas. Expulsaron a seres humanos que nada lles fixeran. Mais ou menos, a grandes rasgos, o que fixo o Estado de Israel cos semitas palestinos. Non se alporicen, son nada máis que feitos. A verdade faranos libres.
Hebreo é un nome étnico. Os hebreos era un grupo de cananeos (ou de arameos) que nas terras altas de Canaan (Palestina) tivo dous reinos: o do norte, Israel, desapareceu moito antes que o do sur, Xudá. Do do norte non se volveron ter noticias, nunca se refixo e os hebreos que o constituían desapareceron da historia, maioritariamente: andaran os seus xenes por Oriente ou se cadra algúns dos xudeos que quedan por Irán sexan descendentes deles. Non o sei. Xentes procedentes doutros lugares do imperio ocuparon o seu lugar: son os posteriores galileos e samaritanos. O do sur resistiu máis, e nel se redactou (ou se recompuxo) a Biblia, moito tempo despois do que a mitoloxía hebraica pretende. Todos eran hebreos, os do norte israelís, os do sur xudeos. Israelí e xudeo non eran o mesmo. Só na mitoloxía hebraica ambas cousas se confundiron e por iso lle puxeron o nome do reino do norte a un estado pensado para os descendentes do reino do sur.
A mesma Biblia amosa que non todos os israelís eran mosaicos (o que agora chamamos xudeos): adoraban a outros deuses e non sacrificaban en Xerusalén. Polo tanto, todos os hebreos non eran xudeos (en ningún dos dous sentidos da palabra: nin eran do reino do sur, nin eran de relixión mosaica). Por outra parte, houbo grupos humanos que se convertiron posteriormente ao xudaismo. Por exemplo, os falashas etíopes, que non descenden dos hebreos. Son xudeos, non hebreos ( e nunca tiveron nada que ver co reino de Xudá). Outros exemplos (e hai máis): os idumeos e os xázaros. Os idumeos foron convertidos á forza ao mosaismo, en masa, a nación enteira. Herodes era idumeo. E os xázaros: esta nación turca convertiuse en masa ao xudaismo. Os seus descendentes mesturaríanse cos hebreos, ou non. En todo caso, eran turcos e non hebreos.
Hebreo e xudeo non son sinónimos. Os xudeos basean a súa reclamación das terras palestinas na mitoloxía (é a Terra Prometida por YHVH). Mais, en último caso, iso só o poderían reclamar os hebreos (o pobo elixido), non os xudeos. (Se é que se pode reclamar despois de 2000 anos. Xa podemos irnos preparando). E o matiz é moi importante. O xudaismo é só unha relixión. Como o cristianismo ou o islamismo. E non é unha “relixión nacional”, como acabamos de ver. O concepto moderno de nación é posterior aos tempos bíblicos.
Ademais, os semitas eran bandas de xente branca oriental situada entre os babilonios e os exipcios, os persas, os hititas e os gregos. Houbo moitos grupos de semitas, entre eles os hebreos, os cananeos, os amorreos, os idumeos, os árabes, os asirios, os elamitas, os luditas, os fenicios, os caldeos, os suteos, os ammonitas, etc. Todos, salvo os hebreos, (ou unha parte dos hebreos) acabaron fusionados no termo “árabes”, que se cadra non é moi correcto. En todo caso, hoxe todos falan árabe. Con iso, teñen moito máis dereito a reclamarse “semitas” os árabes ca os xudeos. Mais, en realidade, os hebreos sempre recoñeceron o parentesco (aínda que quedándose coa primoxenitura, iso si).
Os israelís son os habitantes (non sei se escribir os cidadáns) do Estado de Israel. Iso, hoxe. Moitos xudeos non son israelís, moitos outros non queren ser israelís (aínda que si axudar aos seus irmáns de relixión ou cultura), mesmo algúns non recoñecen o Estado de Israel, por causas diversas. Estar en contra de Israel pode ser errado ou non, pero non significa automáticamente estar contra os xudeos nin contra os hebreos. Hai israelís que non son xudeos, porque son musulmáns ou cristiáns ou ateos, aínda que iso en Israel é un verdadeiro problema: Estado e relixión tenden a confundirse, pola sinxela razón de que a relixión é a causa do Estado. Israelí, semita, hebreo e xudeo son cousas diferentes. Estar a favor de Israel é ser proisraelí. Falemos con propiedade. Ser antiisraelí é estar en contra do Estado de Israel, ou nin sequera iso: hai quen só é antiisraelí porque está en contra da política do Estado de Israel, non do Estado en si. Israel é o producto do sionismo, porén hai israelís (xudeos e musulmáns) que non son sionistas. Israel é un Estado que viola os acordos das Nacións Unidas e que, como Estado, utiliza a violencia e a ilegalidade. O sionismo –movemento que cre que todos os xudeos son unha nación e que deben ocupar o Levante “desde o Xordán ao Éufrates”, por que é palabra de Deus- é unha ideoloxía tan falaz como o panarabismo (en países que non son árabes: Marrocos, Alxeria) ou o separatismo da “Padania”. Pura mitoloxía de comenencia.
Decir isto non é estar a favor de ninguén: nin de Hamás nin sequera da Autoridade Palestina. Sinxelamente son feitos.
Eu son un deses tipos que soña cun só estado en Palestina, igualitario, aconfesional, laico e con respeito a todas as relixións, etnias e grupos humanos. Ah, e a todas as persoas. Mesmo aos propietarios desterrados e roubados hai sesenta anos. Mesmo aos nenos e as mulleres e homes aos que se confina detrás dun muro. Mesmo aos xudeos que non son sionistas. Porque as relixións non deben interferir na vida pública nin en Palestina nin en Israel nin en Irán nin en Italia nin nos Estados Unidos de América.
Que o Xenocidio non se repita nunca en ningures. Holocausto nunca máis. Que os infelices xudeos vivan en paz e harmonía cos seus veciños árabes igualmente infelices, dándolle a cada un o seu: a Deus e o que é de Deus e ao César o que é do César. E que os galegos aprendan a preocuparse da liberdade. Empezando pola nosa.

Vestio

2008-01-28T11:33:00.000+01:00

A doutora Eva García, destinada no remoto lugar de Viana das Veigas, atópase cun cadáver sen rostro e coas mans esmagadas. Xunto ao cadáver aparecen unha carta e un diario. Lendo o diario a doutora vai descubrir as claves de estraños comportamentos e estraños acontecementos que non só se refiren as habitantes da vila, senón a ela mesma, ao seu marido e á súa filla desaparecida hai anos. Eva descubre con abraio que o cadáver resulta ser un antropólogo inglés chegado co pretexto de estudar unha antiga seita priscilianista. Vestio condúcenos de sorpresa en abraio polos labirintos máis inextricables da alma humana e das crenzas máis insospeitadas e terribles. Nin das sombras nin dos homes (como con dor e espanto descubre a doutora) pode fiarse o lector. Unha novela de intriga, suspense, pánico e misterio. Unha narración claustrofóbica, labiríntica, aterradora.
Edicións Xerais de Galicia
ISBN 978-84-9782-690-7

Esqueleto

2008-01-26T16:28:00.000+01:00

Cinchas de ferro
Serán o enterro
Do bo mozo,
Pasto do verme
Mentres o terme
O pescozo.

Seu esqueleto
Preso no peto
Da gaiola,
Ao ritmo lento
Baila do vento
Que o arrola.

Na orela porca
Penden da forca
Amosados
Para que os nosos
Vexan seus ósos
Esburgados

Feden na brisa
Que é a súa camisa
E á fronte
Ollan canseiras
As súas caveiras
O horizonte.

Renxe a cadea
E pon na area
Desacougo
E ao lonxe as aves
Pousan nas naves
Nun mar vougo

Piel de lobo

2008-01-25T18:37:00.000+01:00

Piel de lobo
Editorial Algar
ISBN 84-95722-69-0

Pell de llop

2008-01-25T18:33:00.000+01:00

Pel de llop, 2ª edición
Edicións Bromera
ISBN84-7660-980-9

Pel de lobo

2008-01-25T18:29:00.000+01:00

Pel de lobo, 10ª edición
Edicións Xerais de Galicia
ISBN 978-84-8302-865-0

MEIGAS E VAGALUMES (I)

2008-01-25T18:09:00.000+01:00

Entre os ewes africanos crese que as bruxas, pola noite, deixan saír do seu corpo inmóbil outro corpo, o adze, un espírito vampiro que vai chuchar o sangue dos seres vivos, entre eles os humanos (preferiblemente nenos). Se non atopan sangue, o adze chucha aceite de palma ou leite de noz de coco. Tamén chucha o diñeiro facéndoo desaparecer, deixando así máis miserables aos pobres. Ademais, este auténtico azoute non pode ver aos indixentes que el mesmo crea: se os atopa dálle rabia e mátaos devorándolles os intestinos. Voan na noite como luciñas. De preto vese que son vagalumes que se amorean sobre o lixo e os vertedoiros. Capturados retornan á forma humana.
O lector se cadra xa recoñeceu unha serie de constantes que se repiten en Galicia con respecto ás meigas ou bruxas: poden converterse en insectos; poden deixar o seu corpo durmindo mentres o “corpo astral” fai a súa nefanda tarefa; sofren no corpo verdadeiro os efectos dos golpes no corpo dobre; capturadas ou descubertas recuperan a forma humana ou amosan no corpo humano as feridas que corresponden ao outro; saen pola noite chuchar sangue (meiga chuchona), sobre todo de nenos; son caníbales; rouban e prexudican aos pobres; vense en forma de luciñas. Falta unha cousa: o vagalume. Falta de verdade? (Por certo, a bruxa tamén pode converterse en curuxa e desa forma beber o aceite das lampadas da igrexa ou outras).
Exemplo: Había un matrimonio ao que lle morrían tódolos fillos. Tiveron unha filla. Foron buscar o cura para que a sacramentase. O cura, cando ía facelo, reparou nuns furados que había nas sabas da pícara e dixo:
—Estanvos a secar a filla e non sei quen será. Pero heino saber.
Desfixo rapidamente a cama e atopou unha araña que lle estaba a chuchar o sangue á nena. Tirouna no chan e esmagouna co pé.
—Aínda xogo algo a que a meiga que seca a nena é a meiga de Ferrocente, a vosa veciña.
—¡Non llo creo!
—Pois pilla o candil e vente canda min.
Foron, logo, e botaron a andar polo medio da neve. Chegaron á casa da meiga e petaron na porta. Ninguén lles contestou. Abriron e atoparon a vella morta na cama, coa cabeza esmagada.

Na illa de Cagayan Sulu, Filipìnas, os berbalangs son bruxos que se alimentan de carne humana. Arríncana dos cadáveres (por iso hai que velar aos mortos). Se non teñen cadáveres, os berbalangs transfórmanse en vagalumes, pasan ao interior do corpo das víctimas e devoran (desde dentro) as súas vísceras. Para evitalos, hai que utilizar unha determinada pedra ou un coitelo mollado en zume de lima.
De novo o lector recoñeceu, sen dúbida, as prácticas das strigas romanas que devoran cadáveres (sustituíndo as vísceras por palla) e das meigas galegas que botan o meigallo: ese demachiño ou tangaraño que te vai devorando por dentro. Tamén os amuletos de remedio (alicornio, coitelos de ferro, auga bendita). Mais falta o vagalume. De verdade falta?
Nas Illas Trobriand, as bruxas vólvense invisibles ou talvez proxectan do seu corpo outro, un dobre invisible, o mulukwansi, que vai ao lugar onde haxa un morto recente.

Amancio Amigo e o Mago Cali

2008-01-15T13:52:00.001+01:00

O Mago Cali fixo unha adaptación máxica da obra que está a levar polos colexios

A nena pálida

2008-01-09T20:16:00.000+01:00

A nena pálida, de recente aparición, consta de tres contos:
A nena pálida
Aprendendo a nubeira
Un trasno no Tour de Francia
O primeiro relato é absolutamente inédito. O segundo xa fora publicado na revista CLIJ e o terceiro, no libro Contos do Museo, de Lugo. Os tres teñen temática realista-fantástica: pantasmas de vivos, nubeiras aprendices que cursan primaria e trasnos lucenses cabreados.
As ilustracións (estupendas) son de Ramón Trigo. A que reproduzo correspóndese co terceiro dos contos

ALBORADA DO POETA MORTO

2008-01-05T16:40:00.000+01:00

Érguete, meu amigo,
Porque as nubes son sombras de barcos derretidos
E os astros, como chumbos, afondan no infinito.
Érguete, meu amado,
Porque os xinetes mortos deitaron os cabalos
E levan polo estribo os días arrastrados.
Vai a lúa dos xitanos
Desde Granada a Santiago
Coas barracas do teatro.
Desde Santiago a Granada
Tras dun arcanxo de prata
Vai a lúa namorada.
Namorada dos teus ollos
E dos teus dedos lindos de pianista morto.
Morto en todos os barrancos,
En todas as vereas que corren os lagartos.
Lagartos que están chorando,
Cos seus panos vermellos e as súas bocas de espanto.
Espanto que hai que tornar
E ao que as augas do río xa levan para o mar.
Pero érguete tu
E que chova mil anos pola camisa azul.
Pero levantate
E que veñan mil noites sobre ese amanecer.
Érguete, meu amigo,
Que as nubes son as sombras do teu corpo transido.
Érguete, meu amado,
Que xa os xinetes podres caeron do cabalo.

Porta do Hospital

2008-01-05T16:35:00.001+01:00

Na imaxe, pintura de Xoán Guerreiro

O bocexo tremendo do splen. Melancolía.
A inmóbil somnolencia coa que esperguiza o día.
O inútil ruxe-ruxe do déjá vu varado.
A cidade moulando o presente e pasado.

The great yawn of splen. Melancholy.
the inmobil sleepywhich wises up the day.
the useless moaning of the just seen run aground.
And the city moaning the present and the past.

LUGO DA PONTE Á PIRINGALLA

2008-01-05T16:24:00.000+01:00

«Os do Agro do Rolo mataron un burro e os da Piringalla comérono crudo»
Popular.
Escribo sobre un Lugo inexistente, un Lugo que só existe nos soños recorrentes e nos suburbios da memoria das xentes da miña idade. Nese Lugo hai un espléndido chalé na rúa de Concepción Arenal, unha rúa que está cortada en dous anacos sen posible comunicación, e nese chalé centos de flores e unha retorta ameixeira que dá cirolas xaponesas e litros de resina, e as árbores medran nas beirarrúas das Casas Baratas, e agáchanse na néboa londinense que sobe desde a Fonte dos Ranchos. O barrio de Domingo Tallo ten dúas ou tres rúas, e as Casas Sindicais non existen. No seu lugar, un aserradeiro espértame cada mañá coa súa sirena. Cando non, fai o mesmo a de Abella, que chama ós seus traballadores, os meus veciños. En Lamas de Prado a estrada é de lastros e as beirarrúas de barro, e nas tormentas de verán os rapaces facemos presas nos regos e atoamos as bocas das cloacas. As travesías son en realidade carrís, e din que no que vai ás hortas do Lopo aniña unha donicela que escoita canto falamos. Na Chousa do Castiñeiro tódalas árbores teñen nome propio, e son os nosos mellores amigos. Está a árbore-escaleira, a árbore-cama. Xogamos neles ás escondidas, construímos cabanas, ímolos visitar na tremenda mañá na que aparece alí o corpo acoitelado dun veciño, latando ás clases. E nas tardes de verán van as familias coas merendas, na fonte cuadrada brincan as rás e refréscanse as botellas, un inmenso formigueiro érguese a carón dos ósos mondos dun gato.
Hai unha fonte na Casa do Rolo e outra nas Chanquiñas. Medra nela a saponaria e imos co José Luís buscar auga no lusco-fusco. Un regato bordeado de amieiros baixa desde Abella e leva os desperdicios ata o que chamamos os Pantanos. Desde alí, por camiños que coñecemos ben, imos pola Cheda ata a Calzada e baixamos á Ponte. Ou pola estrada de Hombreiro imos ofrecidos ó San Nicolás coa avoa ou achegámonos ás Saamasas, darnos un mergulliño. Cruzamos polos caneiros ata as Illas e nos bares dese lado do río xogamos ó xogo da Ra, botándolle moedas á boca aberta.
A Muralla apóiase nas vellas casas escanastradas que a circundan e bocexa de puro aburrimento. Na Porta Nova hai unha fonte e un quiosco. Na Porta da Estación está a Peluquería Carballal e nela catro ou cinco limpabotas non paran de traballar. O colexio dos Maristas é un tétrico e escuro labirinto. As pelotas burlan a barreira e van caer ó Seminario. Cae unha neve de algodón nos invernos, e corremos ó Parque a xogar e botarnos bólas. A carón do colexio está o Campo da Feira. Ó saír de clase imos ver os circos que se poñen nel, os elefantes, os leóns, os hipopótamos. No San Froilán xantamos alí o pulpo e os cegos tocan os violíns mentres comemos. No xardín do cárcere xogamos ó cravo, ás bólas, ós peóns. Nese cárcere estivo preso o avó, durante a guerra.
Fronte á Librería Celta hai un precioso palacete de Barras Eléctricas. Na trastenda da Librería hai imprenta e moitos libros amoreados. Os nenos do barrio imos xuntos ó cine, se cadra ó Victoria a ver Drácula, se cadra ó Central Cinema, en Xoán Montes, fronte a Viajes Cantabria, se cadra ó Paz, na sesión infantil, sete pesetas, a ver un Supermán xaponés, ou ó España, na Rúa do Progreso, ou aínda ó Kursaal, no que un pode coarse desde un garaxe contiguo. No Gran Teatro vin King-Kong e volvín á casa polo adarve. Nunca subimos nin baixamos da Muralla polas escaleiras de pedra, senón agabeando por un poste de teléfonos na Tinería ou por unha escaleira de banzos de ferro que hai detrás de Maestría, agora o meu instituto (pero xa non hai a escaleira).
Cos meus pais vou os domingos polos carreiros da Piringalla, ata Garabolos. Paso xunta os depósitos da auga, os restos do acueducto, o vello campo de fútbol. Aínda podo pisar algunhas laxas do esquecido camiño romano.
Escribo deste Lugo que só está dentro de min, que xa non hai. A especulación derrubou os edificios, convertiu as rúas en tubos, estragou as fontes e esnaquizou, con furor arboricida, paulonios e castiñeiros. Concepción Arenal é só unha rúa, na que non hai chalés, e desapareceron os regos e as árbores da Chousa e o palacio de Barras e a Librería Celta e tódolos cines. Enriba dos caneiros, nas terras máis feraces, alzouse todo un Continente e un complexo deportivo, e unha feira-exposición.
Pero eu sigo nun Lugo no que os nenos xogan á billarda e o pasemisí. A materia deste soño son horas perdidas, roubadas pola educación mediofranquista, e horas gañadas, liberadas nesta xeografía sentimental.

Nomes de Lugo

2007-12-30T14:23:00.001+01:00

Nomes de Lugo desaparecidos, en desuso ou en perigo de extinción:
Corredoira da Vella da Manta, O Castiñeiro, A Chousa. As Chanquiñas, O Chapuzón, O Cagarrón, O Campo das Cagallas, Río dos Sapos, Rúa da Cañería, O Boquete, O Carballal, Rúa do Sol, Rúa do Cuartel, Carril do Gato Mouro, Porta do Poxigo, Campo da Forca, Barrio do Paxaro, Torres do Conde, Colexio das Orfas, Carril da Ramella, O Frontón, A Mina, Domingo Tallo, Carril das Margaridas, Rúa da Liberdade, Carril das Ferrerías, Praza do Carboeiro, Corredoira das Campás, Volta da Viña, Paseo da Tolda, Barranco de Friás, Fingoi de Abaixo, Areeiras de Magoi, Campo da Feira, Porta Toldá, Camiño Vello, Camiño Novo, Quinteiro do Carme, Paseo dos Coengos, Rúa Pita, Rúa das Nóreas, O Garañón, Hortas do Lopo, Costa da Barxiela, Cortiña das Estantigas, Praciña da Herba, Praza do Cárcere, Agro do Rolo, Alameda, Cantón, Rúa Travesa, Batitales, Praza da Pinguela, Os Tilos…
Nomes desprazados ou minimizados:
Garabolos, Colexio Paradai, Os Miñóns, Acea de Olga, Augas Férreas, Fingoi, Magoi, Rúa do Carboeiro, Caiñós…
Nomes afortunadamente conservados:
Rinconada do Miño, Tinería, Porta Miñá, Porta Nova, Porta Falsa, Porta da Estación, Rúa do Conde, Lamas de Prado, Rúa do Prado, A Piringalla, Albeiros, A Garaballa, O Ceao, Casas Baratas, Rúa do Conde, Canella do Hospital, San Domingos, Rúa Nova, Carril dos Fornos, Praza do Campo, Rúa dos Cregos, Rúa dos Gardas, Casás, Paradai, Ponte Romai, Recatelo, San Roque, Paxariños, Rúa da Cruz, San Pedro, San Xillao, Camiño de Pipín, Acea do Rei Chiquito, Rato, Fervedoira, Galegos, O Piteiro, Cimadevila, Chanca, Gándaras de Piñeiro, A Mosqueira, Regueiro dos Hortos, Quinta de Pérez, Rúa das Hortas, Carril das Flores, Xuíz, Carril do Xuicio, Carril dos Indios, Rúa Falcón, Fonte dos Ranchos, Catasol, Rampa de Claudio López, O Portiño, Rúa da Zarra, Rúa da Bouza, A Cheda, A Tolda, Campo Castelo, Porta do Castelo…
Nomes recuperados:
Carril das Estantigas

Lean

2007-12-23T20:58:00.001+01:00

O que non sabe é como o que non ve, di o saber popular, e peor que o que non ve, pois os cegos len, afortunadamente, con modernos métodos que lles permiten acceder ao coñecemento, e o coñecemento, a información, éo todo. Cegos eran Homero e Borges, case cego Sábato. Pero os libros foron os seus ollos, permitíronlles ver o que hai e mesmo o que non hai. Cada libro é como un par de ollos que se abren nun novo mundo. O lector crea ese mundo cada vez que abre o tomo e se pon a ler. Hai que dicir agora: o que non sabe é como o que non le.
Falase moito da realidade virtual. Porén a realidade virtual existiu sempre. Mesmo antes que os libros, na literatura oral. ¿Ou logo non vivimos as vidas dos demais, non imos buscar o Tesouro con Long Jonh Silver, non nos acusa o Corazón Delator e non tememos a quen Agarda no Umbral?
Fáganme caso, lean. Ler é moi divertido. Hai xentes, estrañamente, que pensan que ler é aburrido. Están errados. Outros cren que hai que moderarse na lectura. Teño oído decir: É que o meu fillo le demasiado, é que se vai poñer tolo! Non o crean. Ler é a única droga que non mata, nin dana, nin afecta o cerebro, o máximo que pode pasar é que teñamos que usar gafas, se lemos moitos libros e libros coa letra moi pequena. Don Quixote non estaba nada tolo: vía os muíños e ademais vía os xigantes. Hai que non quere ver máis lonxe do narís. O que non sabe é como o que non le. Na tradición oral galega existen uns personaxes que son os traslidos. Ou sexa: o que se pasaron lendo e estudiando e quedaron “tocados” e sempre andan nas nubes. Pero ollen: eses traslidos andan literalmente nas nubes. Son Nubeiros. Magos tremendos que dirixen as treboadas, coñecen grandes segredos, controlan os tronos, viaxan sobre as nubes e moito máis. Quen non quere ser un traslido?
Noutras ocasións teño oído dicir que os rapaces (e, naturalmente, as rapazas) que len moito, aínda que sexan estudiosos, obteñen peores resultados que os que, sendo igualmente estudiosos, len algo menos. E dinme que pode ser por dúas razóns: unha, que teñen máis imaxinación e andan nas nubes (ou sexa, que certamente son nubeiros), outra, que, en realidade, dedican menos tempo a estudiar ou a pensar nos estudios, pois a lectura acaba sendo un adversario dos estudios e ambas cousas compiten polo pouco tempo que hai na sociedade actual. En canto ao primeiro, que hai mellor cá imaxinación? Nada. Pregúntenlle aos profesores se queren estudiantes imaxinativos. Verán a resposta. E en canto ao segundo, os mozos teñen tempo para todo. Lémbranse de cando eran novos? E, se non o tivesen, o que hai que facer será estudiar un algo menos, e ler algo, saír un pouco, facer algún deporte. Como dicía Arsenio, non todo vai ser fútbol, digo, non todo vai ser estudio. E ademais, ler é sanísimo, ningún estudio forma tanto como a lectura, ambas cousas son compatibles, e hai que lles preguntar aos profesores de calquera idioma, pero tamén aos de calquera asignatura de letras ou de ciencias, se ler é bo ou non, e se se nota ou non a enorme diferencia entre os alumnos que len e os que non.
Ler é o único vicio que constitúe unha virtude. Déanlle ás á súa imaxinación, porque a min a miña aprendeume que un libro pódese ler e pódese desler. Se un le un libro e o esquece é como cando vén unha enchenta do río, a terra cúbrese, anéganse os prados, e cando as augas se retiran, deixan a lama fértil. A herba que medra a cachón nin lembra que estivo mergullada, pero sobe máis ca nunca, máis ca nunca asubía. Se un le un libro e o lembra, entra nas vidas dos demáis, aprende, goza, imaxina, vive. Se les o libro dun morto, fas maxia verdadeira, porque falas con el. Falar cos mortos é cousa de bruxos. Os que lemos libros somos bruxos.
Se les o libro dun amigo distante, rompes co tempo e co espacio e poste ao seu lado. Maxia auténtica, como non hai outra. Se les o libro dun descoñecido, deixa de ser descoñecido. Soñades xuntos e facedes o libro a medias. Se les un libro podes subir ás nubes, voar sen ás, pasear cos vampiros baixo a lúa, vestir a pel do lobo, ir nas gavela cos bandoleiros, subir a unha torre usando de escaleira os cabelos dunha moza, matar un xigante, falar cos caníbales, navegar á illa do tesouro, conxurar un mouro, abrir as penas, saber segredos, descabalgar nubeiros, contarlle un conto ao teu avó, visitar os cousos do lobo e os cavorcos do xabarín, correr baixo a neve polvoriña, instaurar a república galega e o comunismo.
Se desles un libro baixas das nubes, pechas as augas, zarras as penas do tesouro, enches o cuarto de bruxas, chamas pola escuridade e as sombras decapitadas dos cans saltan os valados, achegándose. Se queiman un libro saen del luces de cores. O libro non morre de todo. Está cheo de trasnos que buscan outra casa. A lectura dá poder. Por eso queren ler só eles e queren que só leamos o que eles din. Os que len libros non queren guerras, nin chapapotes, nin presidentes que se atragantan coas galletas, coas galletas de cereal ou de chapapote. Queren xustiza, paz e liberdade para todos e para todas. Benaventurados os que len libros, e máis benaventurados se ademáis escoitan aos outros, se falan cos maiores, cos nenos, coas avoas, cos paxaros, coas fontes, co río que pasa, coas nubes, co vento que zoa. Benaventurados os que len, porque levan na fronte unha estrela e no bico un cantar.

Sendo Francos

2007-12-21T12:36:00.000+01:00

Non nos chegaron corenta anos do Franco pequeno esmendrellando a nosa autoestima. Agora temos que aturar ao Franco grande enrabechado porque ninguén lle fai caso. O único escritor galego bo é o escritor galego morto. (Salvo el mesmo, xaora).

ESCRITORES NEOBILINGÜISTAS

2007-12-15T21:41:00.001+01:00

Nos tempos modernos é preciso redifinir a figura do escritor bilingüe. Porque, claro, non pode referirse esa figura ao mesmo ao que se refería no século XIX e no XX. Daquelas non había blogs, internautas, xornais de edición simultánea e edicións simultáneas de libros. Todo mudou. Mudan os tempos, mudan as vontades. O escritor bilingüe semellaba unha figura do pasado, mais volve agora con folgos, sementando ao seu paso o desánimo, a rendición e a confusión. Superados os tempos de Blanco-Amor e Cunqueiro, andaban os escritores bilingües derrotados e en franca desbandada. O ascenso da conciencia de país (que é o mesmo ca conciencia de idioma) fixo que toda ponte entre os que escribían en castelán e en galego rachase. Os campos quedaron delimitados. Cada ovella coa súa parella.
Por iso, cando Alfredo Conde ou Bieito Iglesias escribiron os seus libros en español, produciuse un escándalo que sinalaba que volver ao bilingüismo era dar pasos atrás e tirar pedras no propio tellado. Así o berraron todos con boca grande (coa pequena dixeron máis cousas: coa pequena son todos moi valentes). Mais agora redefinamos o que é un escritor bilingüe:
1. O que escribe uns libros en galego e outros libros en castelán.
2. O que publica simultaneamente os libros en galego e en castelán (pois cara aos lectores este caso é o mesmo ca o anterior: o libro só existe cando se publica). De feito, este bilingüismo é máis prexudicial para o idioma, pois así pódese ler en castelán toda a obra dese autor, sen necesidade ningunha de preocuparse do galego, e ao mesmo tempo! (De paso, o escritor pode esquecer que é galego).
3. O que escribe os libros en galego e os artigos en castelán na prensa galega ou na prensa española con edición galega. De todos, este bilingüismo é o peor en canto aos seus efectos, pois os artigos chegan a un público infinitamente máis numeroso ca os libros.
É un exercicio de cinismo ou de hipocrisía criticar ao primeiro tipo de escritor bilingüe, case inofensivo, e deixarse no tinteiro (ou no cuspe debaixo da lingua, ou dicilo só coa boca pequena) aos escritores dos tipos 2 e 3, que colaboran sen querelo co deterioro imparable do noso idioma. Mais o que é o colmo é que algún deses escritores aproveite o seu foro para darnos lecións (en castelán) sobre o país, sobre a democracia, sobre a autoestima dos galegos e sobre a mesma defensa do idioma. Un esperpento. E os que tanto tiveron que dicir de Alfredo e de Bieito, coa boca pechada. Non vaia ser.

GUAU

2007-12-14T16:11:00.000+01:00

Son un can de palleiro e ladro o meu rancor polas esquinas
¡Veu, veu!
¡Guau, guau, guau, gunc, gunc, nunc, nunca!
Ladro o meu rancor polas esquinas.
Eu son un can cadavérico, un can calamitoso,
son o can desastrado que lambe as feridas e sofre a dor do mundo,
son un can iraquí que se deitou á última volta, despois de arrodear os ziguraths,
un can africano ateigado de moscas e tabaos,
no meu coiro casaron a pulga e o piollo e bailaron a samba as chinches e as carrachas,
o arador da sarna tomou a miña pel por terra de cultivo
e a tiña fíxome vinte tonsuras sucesivas conferíndome a santidade,
son un can paria da India, nómade que anda en catervas e que en mandas percorre as chairas devorando as propias bágoas,
son un can kurdo que busca o seu sustento nos cubos do lixo e nas moreas de merda, un can filisteo,
o ollo que me falta saltoumo dunha patada un soldado hebreo que ría feliz ás gargalladas mentres mascaba chicle,
era un soldado que practicaba o precepto cristiano:
se lle tiras unha pedra á meixela dereita el devólveche un balazo na meixela esquerda
porque xa non lembra o código de Hamurabi, que é tan primitivo,
e en cambio lamenta diante do muro que eu aínda conserve o outro ollo e poida ver,
son un can arxentino que oulea, todo ollos e rabo, engulindo herbas para amansar o estómago,
e se me apuran son un can de Harlem escorrentado da porta traseira dun restaurante, durmo cos meninos da rúa
e cos pobres de pedir entre cartóns e entre carteis vellos que anunciaban paquetes de tabaco con modelos núas,
negro nacín no bosco sur, galego son da beiramar
e corrín polas pradeiras detrás dos xinetes de Cabalo Tolo,
partíronme un xeonllo en Wounded Knee
e por beber un prato de leite cazáronme a lazo en Santiago de Chile.
Eu son un can
e ladro o meu rancor polas esquinas.
¡Ladro o meu rancor polas esquinas!

Son un can de palleiro que defende a súa casa
a brazo e a dente
e a ladrido e a ouveo.
E ladro o meu rancor polas esquinas:
veu, guau, gunc, nunc, nunca, nunca, nunca, nunca.
Corrín detrás dos nenos meneando o rabo e brincando canda eles
ata que chegou o tanque e os esmagou.
Corrín pola praia cos fillos do meu amo
ata que chegou o chapapote.
Eu, un can que hipa o seu infortunio botado a morrer,
que bocexa farto de vermes e mortadela,
que leva debaixo da pel tódalas cicatrices da historia
e que ladra o seu rancor polas esquinas.
Vin un home cunha maza de miles de quintais,
un home moi forte, moi forte, moi forte, moi forte, moi forte,
tan forte que andaba polo mundo esmagando,
esmagábao todo,
sentaba o seu cu nas montañas
e esfondaba as montañas,
pisaba un país
e achaaba o país,
mexaba nunha cidade
e asolagaba a cidade,
bloqueaba unha nación
e a súa sombra mataba nenos e mais, e avoas e cans e gatos e formigas e árbores
e non chegaban o trigo nin a auga,
as medicinas nin as lentes,
as pernas ortopédicas nin os libros,
leite para tódolos nenos nin as tres comidas ao día.
Era un xigante moi forte, o máis forte,
era invencible
e petaba no peito imitando os gorilas. Petaba no peito
e ía deixando os seus excrementos enterrados polo mundo, os seus excrementos de uranio e metralla,
as súas minas antipersoa,
cando non inzaba unha terra de bombas
inzábaa de bonecos esparexidos desde os avións, bonecos con paracaídas
e cun detonante que só estoupaba no momento en que o collía un neno
ou o cheiraba un can coma min.
¡Ladro o meu rancor polas esquinas!
Eu son un can abandonado, non levo correa
e os ladridos e os dentes furiosos énchenme a boca
e vou deixando un escumallo polas rúas,
son un can danado. ¡O can danado, o can danado, coidado!
Aquel home que derrotaba a todos,
que esmagaba a todos,
que mexaba por todos,
aquel xigante cheo de prestixio,
atopou nunha ocasión outro xigante,
un xigante de pez, de brea, de piche, de betume, de alcatrán, de chapapote,
un xigante de asfalto que non lle respondeu,
que non se declarou vasalo nin lle cedeu as bases,
nin os avións nin os portavións,
nin se agachou perante el,
porque era de alcatrán e non falaba nin sentía,
era un xigante artificial e sen alma que non podía obedecerlle
nin cumprir a súa vontade.
E o xigante da maza enfadouse seriamente e amenazou con darlle unha labazada,
con zoscarlle unhas hostias,
con largarlle uns misís engadindo un pouco máis de perexil,
e como o outro non lle respondía levantoulle a man
e deulle un golpe.
A man quedou presa no alcatrán.
Para liberarse, o xigante golpeou coa outra, que tamén quedou presa,
e despois cunha perna
e despois coa outra
e tódalas súas extremidades quedaron presas do piche e da súa soberbia superpotente.
Como doutro xeito non podía e a carraxe afogábao, botoulle os dentes ao seu inimigo
e os dentes quedáronlle presos da brea,
a boca pegada no chapapote,
os pulmóns cheos de arrecendo a pez
ata que morreu consumido.
E eu, como non son mudo,
como teño lingua e boca
ladro o meu rancor polas esquinas
e ríome tanto que as bágoas saen disparadas dos meus ollos
e mexo enriba dos vómitos negros do xigante
e falo e afalo
e clamo no deserto e pido xustiza
e ergo o pescozo e ládrolle á lúa e aos ceos indolentes,
porque son un can, pero non estou mudo
nin cego, nin xordo,
nin manco e teño voz
e se hai que ladrar ladro:
¡Nunca, nunca, nunca, nunca máis!
E se hai que grallar, grallo, como o corvo de Poe que estaba americando:
¡Never more! ¡Nunca Máis!
Se hai que ornear orneo
se hai que bufar bufo
se hai que ruxir ruxo
se hai que mouchar moucheo
se hai que bear beo
se hai que rinchar rincho
Ladro, ladro,
ladro o meu rancor polas esquinas:
América para os americanos,
Irak para os americanos,
os votos galegos para os cans perdigueiros dos americanos.
¡Non! ¡Nunca Máis!
¡Nunca Máis petróleo nas costas! ¡Nunca Máis!
¡Nunca Máis nenas sen pernas en Timor! ¡Nunca Máis!
¡Nunca Máis nenos mortos de fame en Tucumán! ¡Nunca Máis!
¡Nunca Máis balas no ollo esquerdo dos nenos de Ramala! ¡Nunca Máis!
¡Nunca Máis nenas sen clítoris en Etiopía! ¡Nunca Máis!
¡Nunca Máis países invadidos! ¡Nunca Máis!
¡Nunca Máis avións bombardeando! ¡Nunca Máis!
¡Nunca Máis caciques que non son palleiros, son pallasos! ¡Nunca Máis!
¡Nunca Máis dioivos de alcatrán e merda! ¡Nunca Máis!
¡Nunca Máis vacas tolas e homes moito máis tolos! ¡Nunca Máis!
¡Nunca Máis burkas postos pola forza moral dos que o saben todo e o poden todo! ¡Nunca Máis!
¡Nunca Máis individuos con gomina na alma e luvas brancas nas mans limpas! ¡Nunca Máis!
¡Nunca Máis un só voto para eles! ¡Nunca Máis!
Sempre Galicia, sempre.
Sempre mascatos voando e garzas e mazaricos e panos e refaixos para a miña Manoela. ¡Sempre!
Sempre nenos e nenas sorrindo e rindo e avoas e avós e árabes e europeos e africanos e indios. ¡Sempre!
¡Sempre leite para tódolos nenos de Chile! ¡Sempre!
¡Sempre comida para todos tres veces ao día! ¡Sempre!
¡Sempre Quiero Tierra y Libertad! ¡Sempre!
¡Sempre non pasarán! ¡Sempre!
Sempre liberdade, igualdade e fraternidade! ¡Sempre!
¡Sempre unhas migallas e un agarimo para un can, aínda que ladre polas esquinas
e chore, coma un Pimentel, polas gabias!
Sempre e Máis Alá e a sotavento e o gabieiro e o rapaz.
¡Sempre!

Eu, que son un can e ladro o meu rancor polas esquinas
e marco nos sotos e nos soutos o meu territorio meu
porque non son mudo, aínda que o pretendan,
e me botasen un lazo e apretasen a correa ata case esganarme e deixarme sen voz,
eu canto, eu canto e digo
que ha chegar o día, ha vir o día
no que tódolos xigantes comecen a esfarelarse polos seus pés de barro,
ha vir o día, ha vir o día, xa veu,
xa veu, veu, veu ¡Veu! ¡Veu!
¡Veu! ¡Veu!
e vouno ladrando polas esquinas,
ladro polas esquinas,
ladro.

Smith and Wesson

2007-12-11T12:29:00.000+01:00

Chamar, chamábase Matoaka. Os ingleses pensaron que o seu nome era Pocahontas e, como non era cristiano, fixérona bautizar co de Rebecca. Con moitas verdades, Terrence Malick constrúe unha monumental mentira na súa bela película O Novo Mundo. Constrúe unha mentira moi bela, bela como a actriz Q´orianka Kilcher (bela ao xeito indíxena, a película como a actriz, co cabalete do nariz ancho e bronco, os labios grosos, os ollos limpos), mentira se cadra un tanto desaxustada e chea de sutís contradiccións, que se poden deber a que, seica, o filmado era o dobre e na montaxe houbo que elixir que cinta figuraba e cal non. E se cadra nas elipsis errou o director: faise referencia a cousas que non se viron, nun momento parece que Pocahontas está embarazada, despois xa non. Vin nesta película a influencia innegable de Herzog (Aguirre) e de Tourneur. Tal vez, por iso, a de Conrad. E, aínda que non o pareza, a de Saura (El Dorado). Quérenos facer crer Malick que Pocahontas aceptou a “hospitalidade” británica, o colonialismo. Ocúltanos que, probablemente, foi unha espía do seu pai. Ocúltanos que a confederación de Powhatan, que ocupaba o espazo da actual Virxinia, entre o Potomac ao norde e Albermale Sound, ao sur, reunía a 28 etnias algonquinas e unhas 30.000 almas, que era poderosísima, que puido (se quixese) aniquilar a aqueles ingleses brutais. Que errou e non o fixo. Que os indios xa coñecían aos brancos, non eran tan inxenuos como os pinta, pois Jamestawn foi elevada (é un dicir, foron poñer o forte nunha baía enlodada, malsá, e apañaron a malaria) sobre as ruinas da misión española de San Miguel (pois os españois chegaran 40 anos antes). Que, en fin, Pocahontas tiña ¡12 anos! —Un modelo de heroe inglés, o tal glentleman, mister Smith.
Ninguén contou a historia de Pocahontas, princesa, como o xenial Marcel Schwob no seu belísimo libro (téñoo agora nas mans, téñoo sempre nas mans) Vies Imaginaires.
Paso a resumir: Era filla de Wahunsonacock, a quen os ingleses chamaron Powhatan, confundindo o seu nome co da confederación que mandaba. No ano 1607 o país de Pocahontas sufriu disturbios coa chegada dos europeos. Fidalgos arruinados, truáns e buscadores de ouro desembarcadon nas beiras do río Potomac e ergueron chozas. Esas chozas recibiron o nome de Jamestawn, e á colonia chamárona Virxinia. Durante esos anos, Virxinia non foi máis ca un forte pequeño e miserable construido na baía de Chesapeake, en medio dos territorios do grande rei. Atraparon os indios ao capitán máis, cando ían matalo, unha nena de doce anos tendeuse sobre el e pediu graza. Foille concedida. O capitán tiña vintenove anos. Levaba uns bigotazos tesos, a barba en abano, e o seu rostro era aguileño. Dixéronlle que o nome da filla pequena do rei, que acababa de salvarlle a vida, era Pocahontas. Os indios liberaron ao capitán. Un ano despois Pocahontas atravesou soa a selva entre ambas poboacións e advertiu ao capitán dun ataque dos indios. Timidamente, fuxiu e perdeuse no bosque. Un ano máis, e os colonos depuxeron ao capitán e embarcárono para Inglaterra. En 1612 outro capitán, Argall, raptou a Pocahontas. Casárona con John Rolfe, un gentleman que comezaba a cultivar tabaco, en abril de 1613 (o primeiro capitán e Rolfe salvaron a colonia da desfeita. Virxinia especializouse en producir tabaco. Eu mesmo fumei algunha vez eses enrevesados xarutos). Levárona a Anglaterra en 1615 e recibiuna a raíña Ana. Fixéronlle retratos. O primeiro capitán, aquel do que ela namorara sendo nena, foi visitala. E en voz baixa confioulle que o seu nome era Matoaka. Os indios temerosos de que se apoderasen dela por maleficio, déranlles aos estraños o falso nome de Pocahontas. O capitán marchou e non volveu ver a Matoaka. Enfermou ela de saudade en Gravesend, perdeu a cor e morreu. O seu retrato está ornado con este texto: Matoaka alias Rebeca filia potentissimi principis Powhatani imperatoris Virginiae. A pobre Matoaka tiña un sombreiro alto, de fieltro, con dúas guirlandas de perlas, unha grande gorgueira de ríxido encaixe e un abano de plumas. Afináraselle o rostro, tiña os pómulos saíntes e os ollos grandes e doces.
Incomprensiblemente, esta cruelísima expresión da capacidade destructiva do ser humano pasa só por unha historia de amor (amor haino, e non por parte do europeo que coñecía o amor cortés, senón por parte da salvaxe, que nunca soubo quen foran os trobadores. Nun belísimo momento da película de Malik —hai moitos— ela senta vendo como marcha o barco del, unha noite, na eira do millo, chorando os desdés dun ingrato galán.) Incomprensiblemente, Schwob non está traducido ao galego.
Vaian ver a película. E non esquezan o que levamos ao Novo Mundo: o capitán de Matoaka (por certo, na película non sae nin unha soa vez o nome de Matoaka) chamábase John Smith. Smith. E despois de Smith, chegou a América Wesson. Smith and Wesson.

Os señores Mastromarino e Nicelli, ladróns de cadáveres

2007-12-11T09:31:00.000+01:00

(Na foto, Marcel Schwob)

“O señor Williams Burke ascendeu desde a máis baixa condición ata unha eterna celebridade. Naceu en Irlanda e comezou como zapateiro. Durante varios anos exerceu este oficio en Edimburgo, onde trabou amizade co señor Hare, sobre quen tivo grande influencia. Dentro da colaboración dos señores Burke e Hare, non cabe dubida de que o poder de invención e síntese pertenceu ao señor Burke. Sen embargo, os seus nomes permaneceron inseparables na arte”
Así comeza o marabilloso relato titulado “Burke e Hare, asasinos”, co que Marcel Schwob remata o seu inigualable “Vies imaginaires”. Neste caso, as vidas de Burke e Hare son só relativamente imaxinarias. Efectivamente, Burke e Hare foron os ladróns de cadáveres que na época victoriana deron pé ao coñecido como caso dos “resucitadores de Edimburgo”. O que facían é sinxelo: recollían os cadáveres dos cemiterios e vendíanllos ao doutor Knox. Mais, como os cadáveres escaseasen ou polo feito, ben fácil de comprender, de que asaltar cemiterios é complicado, pasaron a aprovisionarse dos cadáveres dun xeito máis inmediato: fabricándoos.
Aínda que o lector avisado xa percibiu o innegable arrecendo a opio, digo a de Quincey, que ateiga os parágrafos anteriores (O asasinato entendido como unha das belas artes), o mestre indiscutible de Schwob foi Stevenson, mesmo neste caso. Os dous escritores, o escocés tísico e o xudeo francés non menos feble e enfermo foron amigos e carteáronse. Cando morreu Stevenson, Schwob, moi enfermo, emprendeu viaxe a Samoa, seguindo os seus pasos. Se Tusitala foi o nome que os nativos lle deron ao primeiro, Tusitala lle chamaron ao segundo. Xustiza poética. A historia da literatura non debe separalos. Polo demais, Stevenson e Schwob son os mestres do Borges da Historia universal da infamia e Schwob éo tamén do Cunqueiro das chamadas semblanzas (que non son tal).
Mais ao que imos. Stevenson, en 1885 escibiu o seu relato “The body snatcher” (“O ladrón de cadáveres”). Schwob elaborou o seu (máis realista e, para min, mellor) no 1896. O cine ignorou a Schwob, non a Stevenson. En 1945 filmouse “The body snatcher”, obra de Robert Wise, con Boris Karloff e Bela Lugosi. En 1959 outra versión, “A carne e o demo” de John Gilling. Tamén esta vez a segunda versión é mellor e máis realista.
Mais agora ven o sorprendente. Estoutro día detiveron en Nova Iorque a unha “banda dos catro” dirixida por Mastromarino e Nicelli. O señor Mastromarino, dentista sen licencia, fundou unha empresa, a Biomedical Tissue Services Limited, que servía tecidos e ósos a empresas de biotecnoloxía de todo o mundo. O señor Mastromarino, no desempeño do seu traballo, trabou amizade co señor Nicelli, director dunha funeraria, quen lle proporcionaba os cadáveres a 1.000 dólares a peza. Chegaron a implicar no fraude, coa compaña de dous enfermeiros (Crucetta e Aldorassi) a sete funerarias e profanaron máis de 1.100 cadáveres. Procedían así: valeiraban ao cadáver de órganos e ósos, sustituían estes por tuberías, cosían o que houbese que coser, falsificaban os certificados de defunción e a idade do morto e vendían os órganos que, en realidade, eran moitas veces inservibles e oficialmente nunca serían admitidos. As persoas que os recibían eran enganadas: crían recibir o corazón dun mozo e levaban o dun vello, etc.
Mais o asunto é que alguén os mercaba e pagaba por eles (un cadáver pode xenerar ata 198.000 euros de beneficio). Mastromarino chegou a acumular máis de 3 millóns de euros. Hai que recoñecer que, dentro da colaboración Matromarino-Nicelli, a capacidade de invención e síntese era do primeiro, mais os seus nomes van permanecer para sempre unidos. O relato de Schwob remata cun final perfecto para este caso. Lean (sustitúo o nome de Burke polo de Mastromarino): O señor Mastromarino non deixou máis obras.
Ora, o que un bota en falta é o seguinte paso: o de fabricar os cadáveres. Mais diso xa nos contan as lendas urbanas, que visto o que hai, se cadra nin son lendas nin tan urbanas. Pero diso falamos outro día.

MANIFESTO INDETERMINADO

2007-12-04T12:45:00.000+01:00

MANIFESTO INDETERMINADO

A pantasma ignorada de Manuel Antonio percorre os camiños de Europa
e racha as cadeas nos suburbios de Roma,
as rodas, o pao da fogueira, o mastro,
a barbarie civilizada, a crónica atrofia da sensibilidade, o seguidismo artístico da metrópole,
a mocidade imbécil, os prosmas inxertados de raposo, a podredume interior, as pexas neocoloniais, as arráns académicas,
o aserrín encefálico, os mamaleites literarios, a indixente babelia madrileña,
os camiños vellos e fracasados, a negación da razón, as normas antinormativas, o letrismo inocuo, o individualismo inerme,
a literatura deportiva, os tónicos reconstituíntes, os versos estomacais, a divertida microcefalia hipercrítica,
a acrítica literaria,
o comando dos parvos, a imprensa trasamarela, o verbalismo afásico, o costumismo suxo, o costumismo desaforado e con aires de importancia,
o diálogo de besugos interior,
o método introspectivo, os narradores da súa propia idiocia, os sectarios do baleiro,
a retagarda monetaria, a incesante moralina práctica, a Compaña dos desnutridos,
os baladistas do baladí, ai, amor, os columnistas da quinta páxina,
os tipos serios que non coñecen a Marcel Schwob,
o inacabable bombardeo dos veciños colaterais,
o exército dos torpes, que xa elixiu coronel e comandante,
os réprobos medindo moito as súas amizades
e os prudentes, sempre coa súa nodriza da man.
Boto os dados contra o taboleiro da realidade para atopar o sorriso indeterminado do meu gato
e remexo no spleen do atardecer xogando ao guá cos bosóns e os neutrinos,
no labirinto azul dos días percorro os sotos en mil universos paralelos
que non poden por iso tocarse e en todos Lenin conversa con Castelao
e no meu barrio os nenos rodean con neumáticos o mastro da fogueira
no medio do verán
e préndenlle lume ao día como se fose unha nave vikinga inestimable
e en todos esqueces nalgún lugar a miña imaxe.
Cazador de cetáceos acuáticos que cantan a canción orixinaria e afirman a superioridade transcendental do socialismo,
entrégolle un panfleto máxico a un mozo ruso que se pegou un tiro no peito porque está aqueixado dunha dor sen remedio.
Iluminado violinista, o meu grilo cuántico sae cantar á beira da túa valvula mitral
e nas noites desconcertadas co seu coitelo de sílice fai a cabrafigadura das túas dendritas.
Durmindo á beira dun regato, despistado coma un mouro,
só vexo sombras subindo as escaleiras,
sombras que eran os eus doutrora que recollían á repañota o que o mundo lles botase:
días de chuvia, amores, silencios como pedras,
cancros, astenia primaveral, soños e pesadelos, primos convexos,
sol nas tardes de praia, amigos, as horas tumefactas
do miserable tardofranquismo, rúas sen beirarrúas,
noites perfumadas, magnolias, o colexio de pago,
as tardes desangrándose na noite coma un anxo homicida
e as estrelas remotas e se cadra inexistentes.
A realidade, soterrada baixo séculos de propaganda e ideoloxías tumescentes,
non é máis ca unha jenny haniver. Precisa o método do ruina montium
para acadar as súas médulas intransitables.
Pola rede amazónica das miñas veas viaxa un fitzcarraldo ateigado de pianos
que levantou na caverna cuaternaria da miña aurícula esquerda, entre estalactitas e estalagmitas, unha ópera selvática,
tras o arrobamento de descubrir, á caída dos ideoloxemas, a apoteose das melancolías,
e como Lewis e Clark vai río enriba ata atopar as fontes do tedio
que cega como se fosen os ollos da Medusa.
Co dedo maimiño remexe na copa de champán do multiverso
para decidir ao azar o spin das partículas elementais.
Apúntame de veras á revolución francesa
e limpa con esmero o nome de Robespierre, como unha prezada moeda.
O meu grilo especular ten o seu tobo no arco da túa aorta
e tódolos seus compañeiros, que lle chaman Paganini,
fregan as ás autómatas cando che falo ao oído
e fan un coro lendo cada un máis alá o seu manifesto,
perdendo de novo os pasos perdidos
e arrepañando os anacos embalorecidos do pasado, que eu abanei cunha baloira
para que podan soutalos os fillos anoréxicos da avangarda
e para que os mozos do exército vermello leven no peto esquerdo, próximo ao corazón
o sorriso magnífico da raíña moura e a lembranza dunha estampida de bisontes
que saudaban bruando dese xeito o paso de Cabalo Tolo, noso Rei Sebastião
que foi e ha volver.

O Príncipe lagarto

2007-11-26T18:08:00.000+01:00

Xuro que non manipulei o cartel. Xa era así. Lembran a serie dos lagartos extraterrestres?

Dobre ou nada

2007-11-25T18:19:00.000+01:00

En 1884, moitos anos antes de que Sigmun Freud elaborase os conceptos de inconsciente, de pulsión de vida e de morte, principios de realidade e de placer, e ego, illud e superego como compoñentes distintos da personalidade e da interpretación dos soños como realización dun desexo latente, un escocés tísico escribiu O estraño caso do Doutor Jekyll e Mister Hyde, no que non só se adiantan todas estas ideas, senón mesmo as posteriores de represión cultural da agresividade e da sexualidade. Non debe por iso pensarse que Robert Louis Stevenson escribiu un tratado filosófico. Moi ao contrario, a novela é unha áxil narración que unha noite lle foi suxerida por un pesadelo. O certo é que Stevenson, un dos máis grandes escritores da historia, tratou en diversas ocasións o tema do dobre, do alter ego, como tal no conto asombroso e atroz Markheim, de final sorpresivo.
Pero se o lector cre, porque viu algunha das innumerables versións perpetradas no celuloide, que coñece a obra, estará moi enganado. O cine traicionou a Stevenson e matou a sorpresa final. Hyde e Jekyll son un só, pero na novela non o descubrimos ata a páxina 90. Ademais, non se trata de que Jekyll é bo e Hyde é malo, senón que, como dixo Nabokov, a transformación de Jekyll supón unha concentración do mal preexistente nel. Chesterton suliñou que a clave desta historia non está en descubrir que un home é dous homes, senón na percepción de que os dous son un só. O cerne da historia non está en que un home pode desprenderse da súa conciencia, senón en que non pode.
Stevenson, que percorreu os camiños da aventura, do terror psicolóxico e da narrativa fantástica en relatos como Olalla, O ladrón de cadáveres, O demo na botella, acometeu en O Doutor Jekyll un tour de force estilístico e abriu a contemplación dos abismos da alma humana, moi en liña con E. A. Poe. Porque é necesario aclarar que o fantástico en Stevenson está enormemente próximo á realidade e que non hai monstros nin pantasmas: Hyde non é unha besta, é sinxelamente demasiado humano, mesmo é un home minúsculo, porque nos humanos o mal está reprimido e só medra na sombra.
Poeta, narrador, ensaísta literario e científico, o grande Stevenson é un dos cumes da literatura universal. Lembremos só A illa de tesouro, A frecha negra, Secuestrado, O señor de Ballantrae. Lembremos que os nativos de Samoa, onde morreu, lle chamaban Tusitala, o que conta historias, e lembremos que Borges, no seu poema Los justos sinala, entre os once tipos de persoas que están salvando o mundo, a El que agradece que en la tierra haya Stevenson.

Presentación de "As mans do medo"

2007-11-24T18:35:00.002+01:00

A continuación as notas que lle serviron a Marcos Valcárcel para a presentación de "As mans do medo":

1. Escritor total, plural nos xéneros e temáticas, estilo coherente e consolidado, capaz de adentrarse en rexistros moi diversos, ousado na apertura de novos campos da realidade literaria, cunha carreira xa longa e plena, sen rupturas nin irregularidades no conxunto da súa obra.
Neste sentido, estamos a falar dunha novela de adultos, amena na lectura e áxil nas súas estructuras narrativas, pero densa nos seus significados: un mundo que se conta dende o pracer de narrar, deixando sempre novas fiestras e buratos abertos á interpretación da realidade.
Experiencias anteriores na literatura fantástica: O demo na orella; A biblioteca da iguana; Vestio (Nigra).

2. Un dos principais valores de AS MANS do medo é a súa diversidade, a pluralidade de perspectivas que abre, a súa capacidade para relacionarse con outros relatos e outras historias por riba do tempo e do espazo.

Para min ten varias obras mestras do relato curto, xénero con tanto cultivo e éxito na nosa contorna cultural.
Velaí As mans do medo; Seis dedos; Mondoñedo; O lambirón, entre outros.

En todos eles o autor amosa un evidente dominio de todo tipo de recursos narrativos, pero presentados estes coa maior espontaneidade e fluidez, sen que causen “ruídos estéticos” no lector e sen que se note, cando menos na primeira lectura, a fonda argamasa da estrutura que sostén cada un dos relatos.

En As mans do medo
Imolo contar: inicio dun rexistro popular. Conto das mans autónomas (as man viva). Angustia. Desespero. Dominación do Estraño. Incertidume. Medo á enfermidade.
Moderno Frankestein (guiño final). Control dunha personalidade por unha forza estraña. Usurpación, do invisible ó visible: o tema clásico do Dobre.
Seis dedos
Con varias constantes comúns co relato anterior.
Figuraba xa na “Antoloxía do conto galego de medo”, de Silvia Gaspar (Galaxia)
Mondoñedo está máis perto do relato tradicional, de xinea foleana, sabendo sacar todo o partido posible do mundo das aparicións e premonicións. A escolla da fórmula epistolar é moi oportuna e permite crear un ritmo narrativo en continua tensión e suspense, aínda que non nos custe adiviñar un final que tanto sospeitamos como tememos.

O lambirón fala da transformación dos seres e retrotráenos ó mundo das sereas e dos monstros mariños. Un mundo que mesmo cautivou a Otero P. (“A serea”) e xa non falemos de Álvaro Cunqueiro, con quen este relato debe ter débedas evidentes.
Anxos da garda leva ó lector da man, xoga con el coma quere, asolágao no fatalismo e no absurdo para estoupar finalmente nun rexistro de sorpresa que ten acenos plenamente cinematográficos. Ou tamén pictóricos: podería ser unha magnífica pintura de Munch ou de calquera dos grandes pintores simbolistas.
O éxito da ocultación, o non descubrir todas as cartas da baralla, é unha das razóns da eficacia literaria de A neve e a cadeira.
O mundo dos soños, a angustia desesperada, o prodixio da fantasía e o xogo das reviravoltas das situacións narrativas dominan o Primeiro calafrío.
A brevidade marca moitos destes textos, como Segundo Calafrío, onde se busca o resultado do “impacto” (perdón, don Vicente Risco, que non nos perdoaría o uso desta palabrota) mesturado cos xogos do humor e na lindeira do xénero do “chiste” breve.
Un conto de reis lémbranos en cambio o rexistro clásico do conto de nadal, se se quere algo moralizante e de sabor amargo, dickensiano na súa final realización. Pero ten sobre todo o interese de xogar coa equivocatio narrativa e crear, malia a súa brevidade, chispazos de sorpresa e emoción de fonda eficacia.

3. O mérito do Xosé Miranda é o dos grandes escritores: cos vimbios de sempre, pois todas as historias están xa contadas dende os clásicos e dende os antigos, crear historias novas, que rezuman mocidade e nos deixan un saboroso gusto na boca, desexosos de xantar algunhas máis.
Sabe, en definitiva, axuntar a tradición dos contos de sempre coa modernidade dun escritor do século XXI.
Un escritor que, estou ben seguro, leu e debullou con agrado a obra dos mestres, dende Edgar Allan Poe, Mary W. Shelley e Lovecraft ata os nosos Cunqueiro, Dieste e Fole, pasando por unha longa xeira de referencias literarias, pictóricas e cinematográficas entre as que quizais se encontren nomes como Borges, Cortázar, o cine de terror de serie B ou, por qué non?, a fantasía desbordada das nosas cantigas de escarnio medievais ou dos argumentos surrealistas e plenamente fantásticos de tantos dos milagres das Cantigas de Santa María de Afonso X. Nese mesmo eido traballaron algúns grandes escritores galegos: Fole, Cunqueiro e Dieste, dende logo, en primeira fila, pero tamén o Antón Risco, o Carlos Casares de “Os escuros soños de Clío” ou algúns textos de Bieito Iglesias (A noite das cabras do aire).

4. REMATE. Seguindo este fío, gustaríame rematar cunha pregunta para debate ou achega a unha posible reflexión que a propia obra de XOSE MIRANDA xa está a responder, pero que tamén me gustaría escoitar directamente do autor a súa opinión ó respecto.
Sobrevivirá o conto tradicional galego á desaparición do contexto, a Galicia arcaica e tradicional, na que esas historias xurdiron ?
Deberá modernizarse o relato de terror galego para manter a súa vixencia e plena eficacia narrativa ó longo do século XXI?
E como imaxina o escritor Xosé Miranda esa posible modernización do relato de terror tradicional dende os tempos de hoxe?

Presentación de "As mans do medo"

2007-11-24T18:35:00.001+01:00

Onte, 23 de novembro, ás 8 da tarde, presentamos no "Uxío Novoneyra" de Lugo este meu último libro. Contei para iso coa axuda (moitas grazas, irmáns) de Manolo Bragado e de Marcos Valcárcel, que viñeron desde Vigo e desde Auria a acompañarme.
Manolo fixo, coma sempre, unha cálida e sabia presentación e Marcos demostrou unha vez máis que é un atinado polígrafo (como Filgueira, como Otero)e unha das persoas que máis sabe de literatura e historia no país. As súas reflexións sorprendéronme por veces e abríronme os ollos sobre algúns aspectos dos meus propios textos.
Os nove relatos de "As mans do medo" camiñan entre o propiamente fantástico, o marabilloso e o "Extraño", entre o real e o onírico. Procuran causar malestar, desasosego, desacougo. E por iso un dos temas recorrentes é o do alleamento, o da perda do eu. Polo demais, eu quixera ser un escritor como os de antes, é dicir, como Cortázar, Dieste, Quiroga ou Poe (ou Chejov, Maupassant, Borges e Cunqueiro). A min iso de que non haxa fío argumental e de que se pretenda inventar unha narración anarrativa seméllame unha coña.

A CORREDOIRA DA VELLA DA MANTA

2007-11-18T17:22:00.000+01:00

Infórmame o amigo Paco Nieto da existencia no Lugo vello dunha corredoira que levaba o asombroso nome de “ Corredoira da Vella da Manta”. Comprobo o dato e atopo, efectivamente, esta corredoira que leva un nome coma unha bomba de reloxería. Un nome que asusta polo que implica e que me obriga a facer reflexións sen número.
Primeiro, polo sorpresa, porque é unha corredoira (agora unha rúa entre traseiras de casas) pola que teño pasado centos de veces e nunca souben cal era o seu nome. De feito, cando eu era neno non o tiña. Era só “o carril que vai das Casas Baratas ao Camiño Vello”. Un carril triste e suxo, frío, umbrío, pequeno. Miña nai dicíanos que para ir ao cine (ao Paz, ao Victoria) non fósemos por alí. O nome perdérase. Cal o motivo? Sen dúbida, a deturpación franquista (ou anterior) de todo o noso. Desapareceu o nome como desapareceu outro ben similar, o do “Carril das Estantigas”. Pero como as cousas nunca acaban de desaparecer, un pleito fixo que nun documento oficial (un boletín da Provincia) rexurdise, porque cando hai que entenderse é preciso entrar en detalles e hai que acudir ás escrituras. Por iso, paradóxicamente, só hai que entrar na rede, poñer “vella da manta” e alí está: unha casa que dá á rúa Pontevedra e, polo norte, á “antes llamada Corredoira da Vella da Manta y actualmente rúa do Freixo”.
Toda a barriada á que se accede desde a Porta Nova levou o nome de “Arrabal da Porta Nova” e as Casas Baratas (que tiveron o nome oficial de Cidade-Xardín) son unha parte dela. Non cabe dúbida de que antes de facerse esas casas e de abrirse esas rúas no primeiro tercio do século XX, a corredoira da Vella da Manta sería moito máis longa e, polo trazado actual, debía continuar pola que á agora rúa Tui. Ocorre precisamente que canto máis torta, estreita e labiríntica é unha rúa, máis vello é o seu trazado: o carril é preexistente ao barrio.
Neses momentos a zona era extrarradio, un extrarradio sen luz e de míseras casiñas. As nais, para impedir que os nenos se metesen por percorridos escuros e perigosos (sempre houbo asasinos e violadores), dicíanlle que por alí andaba o chupasangues, a Compaña ou a meiga chuchona. Maríamanta, a muller que se corresponde pé a pá co home do saco, o sacaúntos, é unha muller que rouba os nenos. Descríbese como unha esmolante moi fea, cun papo moi grande, envolta nunha manta: a Vella da Manta, que lles vai zugar o sangue. Un personaxe mítico que poden vostedes atopar no Dicionario dos Seres Míticos.
A función protectora dos cocos queda explícita. A mesma función debía ter o nome “Carril das Estantigas” noutra zona despoboada e medrosa dentro de murallas. Este carril tivo máis sorte. Cambiáronlle o nome polo de “Carril das Ortigas”. Haber, había ortigas e ademais rima. Como quen alterou o nome probablemente non comprendía o que eran “estantigas”, buscou un con certa lóxica. Afortunadamente alguén se deu conta (gracias aos documentos e planos) do calote e o nome volveu oficialmente ao seu.
Habería que pedir o mesmo para a Corredoira da Vella da Manta, porque rúa do Freixo é un nome posto ao chou e non ten ningún senso. Posto, iso si, con boa vontade e con vontade galeguizadora (peor sería “calle del Fresno”). Con boa vontade pero errada, ignorando (neste caso con desculpa) a realidade ilustre do carril. Ilustrísima., pintoresca, atraínte, romántica realidade. Que lle devolvan o seu belísimo nome. Porque aínda que non estivese na conciencia dos nosos antergos, esa vella ten parentela ben coñecida en sociedade. Esa vella fea, tenebrosa, é curmá de Hécate e irmá xemelga de Lilith e Ceres. Parécese tanto a elas que un diría que é a mesma, esa que rouba os nenos para chucharlles o sangue e facer con ela a cor vermella do seu arco.

Los príncipes no follan

2007-11-17T14:13:00.000+01:00

Copia cien veces en la pizarra:
Los príncipes no follan
Los príncipes no follan
Los príncipes no follan
Los príncipes no follan
Los príncipes no follan
Los príncipes no follan...
Y, para empezar, ¿por qué no te callas?

TITÁNS

2007-11-11T17:40:00.001+01:00

O mariñeiro
coma un titán ergueu na man o mundo e defendeu a boca das rías,
el, que en días mellores pescou na súa gamela co mesmo Santo Martiño, cando coa capa rota pasaba fame, e viu cos seus ollos, eses ollos largacíos que ollan máis lonxe que o faro de Corrubedo, como o santo devolvía un peixe ó mar, aínda que lle deixase as marcas dos dous dedos a ambos lados do lombo;
el, que oíu como a Virxe poñía paz entre o congro e a pescada, e soubo onde vivía a mai da sardiña, e coñece os cons onde aniña o ourizo violáceo;
el, que adiviñou o rastro da lura xigante e arrincou unha perna da boca do tiburón branco, que sabe o sitio exacto onde San Guillerme caeu co seu bocoi e derramou o viño, que navegou na compaña do golfiño e do arroás, que largou a nasa nun lugar ignorado e trouxo coas centolas areas do fondo e un peite de serea;
el, que remou e singrou e recibiu no peito a alba que chegaba de sotavento e a noite que caía de couso a arca;
el, que non escacha nas súas mans de xigante os ovos delicados do mascato e do corvo mariño e que ten un sorriso branco de ardora e uns ollos fondos coma cantís;
el e ela, que tecen cos seus dedos a rede do día e da noite, da alba e do solpor, do luscofusco e da esperanza;
ela e el.
Os mariñeiros
remataron a obra de Deus, limparon as praias, as penas, os acantilados, as rochas, as illas, as areas, e das súas mans marabillosas xurdiron de novo as alosas, os escarapotes, os bois, as lagostas, o lumbrigante, as estrelas de mar, as buguinas, as lapas, os argazos, o peixe-sapo, os camaróns.
Cando as súas mans recollían chapapote ían sementando o mar
e as súas bágoas ateigaron de larvas e de anémonas as ondas
e de gratitude as terras.
Mentres eles, novos Prometeos, sufrindo, nos devolven o mar,
alá lonxe, ó ministro Raj-oil íalle medrando e medrando e medrando o nariz
e os dous presidentes de xoguete, os dous bonecos de pao, facían poucas cousas e dicían moitas que nunca van ter nin esquecemento nin perdón.
Nin perdón nin esquecemento.
Nin perdón nin esquecemento, porque os voitres só se alimentan de preas e do fígado dos titáns
ata que lles retorcen o pescozo.

Cow-lady

2007-11-10T11:18:00.001+01:00

A Coccinella, a mariquitiña, ese animaliño con ás e que voa con Deus. Era eu neno e cando collíamos unha mariquita (en Lugo chamabámoslle así, seica con nome español, aínda que eu creo que tamén é nome galego, de feito, mariquiña e mariquitiña son o mesmo nome. Volverei a isto) poñíamola na man e deixábamos que nos subise polos dedos, como se os contase de un en un. A mariquitiña buscaba un punto alto desde o que poñerse a voar: a xema dun dedo. Dicíamoslle: Voa, voa, —e soprábasmoslle para axudala. Ninguén mataba unha mariquita, aínda que matásemos a case tódolos outros animais (menos as anduriñas, os carrizos, os paporrubios, os arcángeles). A mariquita era de Deus, era boa.
Bouza-Brey dedicou un traballo aos nomes e tradicións da Coccinella en Galicia. Outros, como tal Rielo, tamén recolleron o seu. Moitas das formuliñas que se lle dedicaban aparecen no delicioso libro de Maruxa Barrio e Henrique Harguindey, Lerias e Enredos para os máis pequenos. Pero hai moito máis. Vexamos exemplos e tiremos conclusións.
A Mariquitiña
a) leva moitas veces nome de muller, é unha delicada fémina (no pensar do camponés): Mariquitiña, Xoaniña, Maruxiña, Margarita, Mariposiña, Costureiriña, o mesmo aquí que no resto de Europa; en España, Mariquita, Catalina; na Toscana, Lucia; etc En inglés é cow-lady, ladycow, ladybird, ladybug, ladyfly.
b) é un animal das mulleres: na Alemaña, polo das mulleres, vaca das mulleres.
c) está dedicado á Virxe María: bicho da Virxe (suíza), galiño de María, Jungfrau Marias, (Alemaña), vaca da Virxe (Anglaterra) ou a santa Lucía (a santa da luz)
d) é de Deus: na Galicia, bichiño de Deus, cuquiño de Deus; en Rusia, “Pequena Vaca de Deus”, Boszia Karovka; na Alemaña, paxariño de Deus, cabaliño de Deus, vaca de Deus. En sánscrito era Indragopa, protexida por Indra.
e) está dedicado a outro santo: a san Miguel (Piamonte), a san Nicolás (Sicilia), a san Antón (España). Volveremos sobre isto.
f) é do sol (porque é vermella, e ista é a clave, o sol é o verdadeiro Deus): así se lle di Papasol, Pitasol (a pita do sol), e se lle pide que faga bo tempo: Reichín, Reichín, vai e dille ao teu padrín que mañá faga un día de solín; Papasol, Papasol, dille ao teu pai que mañán faga sol. —Ou mándaselle voar e ir ao sol (sen dúbida a pedirlle bo tempo): Pitasol, Pitasol, ensíname os panos e vaite ao sol (os panos son as ás que leva recollidas)
g) se non é de Deus nin do sol, é do ceo: animaliño do Ceo (Alemaña), e pídeselle que voe ao ceo: Voa, voa, que che hei dar pan e cebola.
h) como é vermello, é substituto do sol e é Rei ou cando menos, é dourado, de ouro: en Galicia, Rei-Rei; en Asturias, Reichín (o pequeño Rei), en Anglaterrra, Golden Knop ou Golden Knob (botón dourado, nó dourado)
i) outros nomes aluden á cor: Cascarrubia, Coccinella (que é escarlata), Aveloiriña.
j) é un polo ou unha pita:. No Piamonte : La galiña d`San Michel Buta j ale e vola al ciel ; en Alemaña, galiño de María, galiño do sol, paxariño do sol, galiño de Ouro; en Galicia, Pitasol, Aveloiriña; en Sicilia, palumedda, pombiña.
k) é unha vaca ou un xato: Boszia Karovka Paleti na niebo bog dat tibié hleba (en ruso, Pequena vaca de Deus, voa ao ceo, Deus darache pan) ¿Qué lle dicíamos nós? : Vola, vola, heiche dar pan e cebola —ou: Cóntame os dedos e vaite con Dios. Na Alemaña: xatiño do sol, vaquiña das mulleres (que a invocaban para ter leite e manteiga); en España, vaca de san Antón, etc
l) é un cabalo: cabaliño de Deus (Alemaña). En Calabria, o escarabello verde dourado, a Cetonia aurata leva, en cambio, o nome de cabalo da Lúa. ¿Casualidade? Non parece.
m) xa que pode facer de intermediario con Deus, ou coa Virxe (ou a Deusa) ou co sol, pode adivinar o tempo. Así se lle chama Adiviñón, Deviñón, Sabiñon, así se lle di: Cascarrubia, Cascarrubia, dime se mañá vai haber sol ou chuvia; —ou: adivina, Adiviñón, se mañá fai sol ou non.
n) xa que é trasunto do sol, algo ten que ver co lume. Dinlle os nenos ingleses: Cow-lady, cow-lady, fly away home your house is all burnt, and your children are gone. E na Alemaña: fuxe, fuxe, que a túa casa arde.

Bestia tartaruca

2007-11-09T20:35:00.000+01:00

Sorpréndense moitos galegos cos nomes que os quelonios teñen no noso idioma. Son nomes moi raros, din, tartaruga e sapoconcho. Cren que son inventos dos filólogos. Ou mellor dito: que o primeiro é invento dos filólogos (en vez de tortuga, “que se dixo sempre”) e o segundo, a ocurrencia incomprensible do pobo, que nos aílla de nomes máis comúns, como galápago (castelán e portugués), tortoise e turtle (inglés), tortue (francés) ou testudo (latín).
Pero non. Tartaruga é tamén o nome común dos quelonios en italiano e en portugués, idioma este no que, ademais, existen formas como galápago, sapo-concho, cágado (!) e camba. E o nome, tartaruga, remítenos inmediatamente ao idioma…grego.
Para os antigos gregos, o Tártaro é unha rexión dos Infernos (ou sexa, do que está abaixo), a máis fonda e máis afastada, a que está debaixo mesmo dos Infernos propiamente ditos. Lugar de reclusión dos cíclopes, que despois foron liberados por Zeus en persoa na súa xigantomaquia, ou sexa, na loita contra os titáns e os xigantes. Lugar ao que os xigantes (Ticio, Tántalo, Ixión, Sísifo) foron condenados e cárcere onde sufren tormentos terribles (que nesta xeografía do espanto os cristiáns tiveron mestres clásicos). Espazo polo que corre o Flexetonte (río no que as augas ferven).
Queda claro: o Tártaro está debaixo e nel practícase a tortura. E din algúns que a causa da fealdade e repugnante aspecto da tartaruga (aspecto que lembra a vellez, a secura, a decrepitude, o estraño e diferente) creron os gregos que só podía proceder dun lugar remoto e inaccesible: do Tártaro. Calquera que vise as imaxes das pequenas tartarugas saíndo do fango ou da area, directamente do interior da terra (imaxes ás que todos estamos afeitos pola televisión) comprenderá a causa. Por iso lle chamaron tartaroukhos. (Isto é, habitante do Inferno). E os romanos, tartarucus, Bestia tartaruca, besta do Tártaro. Despois veu o cristianismo, e os habitantes do inferno pasaron a ser demos. Logo tartaruga=demo.
Claudio Eliano di: “Tamén as tartarugas proveñen de Libia. O seu aspecto é horrendo, viven na montaña e a súa caparaza pódese usar para facer liras”. Engadamos que o deserto de Libia é un trasunto do Tártaro, que máis abaixo comprenderemos a súa relación coas montañas e que de tartaruga era a lira de Orfeo, quen baixou…ao Tártaro. De feito o nome de Libia procede dunha deusa Libysa ou Libitina, que é o mesmo que Proserpina. Os servicios libitinarios eran os de pompas fúnebres.
Fagamos un inciso sobre os cíclopes. En galego son chamados olláparos ou ollapíns, ojancos ou ojáncanos en castelán, olharapos en portugués, Tártaro ou Torto en vasco. Neste nome do cíclope vasco recoñecemos a orixe infernal desta caste de ogros (Ogro, orco: o propio inferno) e de paso vemos como da forma tarta se pasa á forma torto. Ademais outras dúas cousas. A primeira que o nome torto pode parecer transparente (torto, que só ten un ollo), pero como sabemos os galegos torto é tamén o que non está dereito, o que se torce, o que é curvado. Como un ollo só no medio da fronte, enorme, xigantesco. Coma unha cuncha de tartaruga. Como tal, o que está combado, cambado. Camba é un nome de tartaruga brasileira. A segunda, que hai un ogro húngaro que se chama, precisamente, Tártaro, e que ten cabeza de can. Mais os cíclopes tiñan cans, os olláparos e ojancos teñen cans e Tártaro vai sempre acompañado pola súa mascota, o Olano, que ten cabeza de can.
Mais, será esa (a fealdade, a rareza) a verdadeira razón de que o sapoconcho sexa a Bestia tartaruca?
Os hindús teñen unha epopea, a Kûrma Purâna, na que se narra que Vishnú se encarna en tartaruga. Non existe aínda a terra e o mar non ten fondo. Para axitar ese mar de leite primixenio baixa a tartaruga divina e cos seus movementos crea a ambrosía, da que procedemos todas as criaturas. O mar de leite bateuse coa montaña mandara (ás veces chamada monte meru) e a tartaruga serviulle de apoio, termouna. Na concepción india o mundo descansa sobre unha tartaruga, que é o que está máis abaixo de todo: no tártaro.
¿Observou xa o lector que esta tartaruga é o mesmo Leviatán? ¿Observou que é a balea primordial? Que é a balea de Simbad e de San Barandán?
Pois ben: a montaña mandara e a tartaruga chegaron a fundirse, a confundirse. Porque manda siñifica lento, preguiceiro, ebrio, tardío, convexo, curvo, coxo. Así, a propia terra que sae das augas, coma unha illa, é chamada en sánscrito Kûrma, ou sexa, tartaruga. Di Chocod que a tartaruga primordial ten a cuncha redonda por riba para representar o ceo e cuadrada por debaixo para representar a terra. É sabido que as lebres simbolizan a Lúa. Se as tartarugas simbolizan a Terra, que vén sendo a carreira da lebre e a tartaruga?
Polo visto, os galegos non somos tan raros: o nome da tartaruga é o lóxico. E si noutros idiomas europeos se pasou da forma tart á forma tort tampouco é tan estraño. Os españois teñen as formas torta e tarta con siñificados disímiles, aínda que conectados. Por certo, torta debe facer referencia á súa forma curvada. Non é un toro unha rabanda redonda? E a tortuga, non é curvada? Será esa a razón do cambio tartaruga-tortuga, que esta segunda forma reforza o senso de “torto, torcido, curvo”… O sánscrito kûrma parece relacionarse co latín curvus… Penso que o cambio se deu a través da forma occitana tartuga, que pasou ao francés como tortue e de aí ao inglés, e ao catalán e español como tortuga. E a tortura, terá que ver co nome do Tártaro, co retorto, co tortuoso, co torvo, cos tormentos e as tormentas, coas tartarugas? E se Lewis Carroll, cando fixo o xogo de palabras tartaruga-tortura (turtle-torture) en realidade non fixo un xogo de palabras?
Cando as píntegas e os sapos se volven vellos van perdendo o seu veleno, vanlles saíndo conchas no lombo e na barriga, as conchas fusiónanse nunha soa e convírtense en sapoconchos. Pero como a conversión se fai a paso de tartaruga, ninguén conseguiu vela.
Pertence este texto ao libro “Cando os animais falaban”, no que se reúnen moitos mitos galegos. Este é un máis. Pero é un mito que trata de explicar a orixe dun nome, o do sapoconcho (en portugués, sapo-concho): un sapo con cunchas, así de fácil.
Somos moi raros os galegos? De onde sacaríamos tal cousa? (Sendo mito común a galegos e portugueses, debe ser vello, anterior ao Rei García, le petit roi de la Galice). Como de vello?
Vimos no anterior artigo que a tartaruga é unha besta infernal. Semellar, seméllase ben a un sapo con cunchas, non se pode negar. Semellar, seméllase. E que hai do sapo?
En alemán chámase kröte, en italiano rospo, en español escuerzo (e sapo), en francés crapaud, en catalán gripau. Todos estes nomes deben ter relación. A pouco que un se fixe, téñena. Deben estar relacionados co croar. Pero sapo non. De onde vén sapo? É onomatopea. Mais onomatopea polo son que fai ao caer na charca. Sap! En latín era Bufo. E que se conta del?
Que é un becho demoníaco, infernal. Que é velenoso, que se che mexa hanche caer os dedos, ou os ollos, que te deixa cego, que o mexacan, que é o seu mexo, fai que che saian, alá onde che toca, unhas verrugas con forma de sapo, que ten aire de sapo, alento de sapo, que fascina coa ollada, que é unha das formas das bruxas, dos demoños, do demo mesmo, que se se lle dá pan a un sapo é moito pecado e que ademais son os nenos da meigas: nacen do parto das meigas despois de que copulen co demo. Tamén nacen das gotas de chuvia no verán. A graxa do sapo forma parte do cacho das bruxas. É un elemento indispensable para facer maleficios: se metemos o nome dunha persoa escrito nun papel na boca dun sapo, esa persoa acaba por morrer consumida. Se empalamos un sapo ao sol pensando nunca persoa, a persoa morre co sapo, se lle damos a mamar ao sapo roupa de alguén, ese Alguén anda rabioso e non sabe por que, etc. E se un sapo incuba un ovo de galo (¡) nace un basilisco, a máis terrible fera concebible. En suma, o sapo é o máis velenoso e infernal dos animais. Vén do mesmo inferno. Como a tartaruga.
Pero só en Galicia? Desde logo que non. Na Toscana o sapo é batto, e así din: Batta, gragna, il figlio dil re che poco ti ama… (Sapa, saraiba, o fillo do rei que non te ama…), relacionando o sapo co pedrizo (e de paso coas rás, granotas en catalán, grenouilles en francés. Os nomes da rá son onomatopeicos. As rás croan. O granizo e a chuvia son cousa súa). En Sicilia o sapo trae sorte- Hai que coller un e telo na casa, preso. (Como aquí os grilos, que xa expliquei noutro artigo que son demachiños. Tamén o son os sapos). Aliméntano con pan e viño (Ou sexa, practican a maxia negra e dánlle os alimentos de Cristo, xustamente o que en Galicia é sacrilexio), porque lle teñen medo, xa que son “xenios incomprendidos” que poden vir de noite e cegarte co seu mexo. En Alemaña existe a mesma idea, mais con respecto á salamántiga, a pinchorra.
E como un principio da medicina popular é que as enfermedades se curan co seu axente causante, para evitar a peste levábanse sapos secos nas axilas, en Alemaña, e sapos vivos colgados do peito, en Galicia, contra os malpartos. Máis tarde pasouse ao símbolos, os acibeches chamados sapos e as pedras bufonitas. E claro, xa que sapos e píntegas son en realidade larvas de sapoconcho, en Plinio o antídoto do veleno de sapos e pinchorras é o caldo de tartaruga. Di Cirlot que o sapo é “o aspecto inverso e infernal da rá”. Claudio Eliano (Historia dos animais, libro XVII, 12) di que é letal na bebida e de “contemplación nociva”: “Un destino similar (a morte) acontece a quen olla un sapo. O home que vexa este animal e o olle en fite advertirá que o sapo, segundo o que lle dicta a súa propia caste, volve tamén unha ollada fixa e, ao tempo, bota un hálito natural para el e pernicioso para a pel humana; así que o home pónse pálido, ata o punto de que quen non o coñeza pensa que está vendo un doente.”
Pois ben, se a tartaruga vén do inferno e o sapo tamén e se se parecen, será que son o mesmo, xa que simbolizan o mesmo. Son animais ctónicos e apegados á terra. “O sapo come terra e bebe as gotas do orballo. E queda vivo enterrado na terra, mesmo no medio das pedras, no medio dos torrós, dun ano para outro. E, ao chegar o bo tempo, sae literalmente da terra. Como as tartarugas pequenas.
O sapo é un animal inmundo, ou sexa, vén do mundus, do inframundo. É a mesma terra. E bebe orballo porque o orballo vén da lúa. Así pois a tartaruga e o sapo, aínda sendo animais “acuáticos”, simbolizan a terra. A rá e a lebre simbolizan a lúa.
Somos raros? Non tanto. Xa dixen que o nome alemán do sapo é kröte. E o da tartaruga? Schildkröte: sapo con escudo.
E os cágados? En galego son as larvas dos anuros, vale decir, de rás e sapos. En portugués, moi ao contrario, son as tartarugas de auga doce, os galápagos, sapo-conchos. Como é isto? Moi fácil: o sapo e a tartaruga son o mesmo animal.
Como se chama logo en portugués a larva da rá? Evidente: cabeçote. Como en Lugo: cabezolo. O cal me produce outra dúbida, pois é claro que o nome latino da bestia tartaruca, testudo, ten relación con cabeza, testa. Non? –Aínda que isto sexa polas cunchas, testa, tixolos, tellas, e a cabeza estea protexida polos ósos do cranio, un verdadeiro escudo, testudo.
E, tirando do fío, na Fonsagrada chámanlle cácabo….ao alevín da troita. O da rá é cullarapo. En fin, o extraño nome da larva en castelán, renacuajo non é tan misterioso como parece: rana-cágado, renacuajo. Máis misterioso semella de entrada que os dicionarios galegos fagan vir cágado do prerromano calaccapu e os portugueses do latino cacitu. Mais o de calaccapu cadra ben: caída do l intervocálico, fusión dos ás, caácapo, cácado, cágado (e cácabo). Calaccapu ata se asemella (e moito) a cullarapo. E por riba é trivial que galápago perde o seu misterio: galápago, calaccapu.
Resulta que galápago e cágado son a mesma palabra! Os portugueses teñen razón: primeiro foi o nome da tartaruga e só despois pasou a designar a larva do sapo (e da rá).